તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
વિશ્વને ઓલમ્પિકની રમતો આપનાર આપણું ‘ભારત' છે
કચ્છના ઘોળાવીરામાં સાડા પાંચ હજાર વર્ષ પહેલા રમતગમત માટેનું વિશ્વનું સૌથી જૂનું સ્ટેડિયમ હતું : સાપ અને સીડીનો જન્મ ભારતમાં ઇ.સ. ૧૨૯૦માં થયો હતો. સાપ-સીડીની રમતનું વર્તમાન સ્વરૂપ કવિ સંત જ્ઞાનદેવ દ્વારા ૧૩મી સદીમાં ઘડવામાં આવ્યું હતું. : ઓલિમ્પિક્સનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૭૭૬ પહેલાં ભારતમાં થયેલો. : ઘોડેસવારી રમત આધુનિક પોલો જેવી જ ભારતના મણિપુર રાજયમાં ઇ.સ. ૩૪માં રમવામાં આવી હતી. : તીરંદાજીની શોધ ભારતમાં થઈ હતી. ધનુર્વેદ નામનો એક પ્રાચીન વેદ પણ છે જેમાં આ જ્ઞાનનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. : હોકીની ઉત્પત્તિ મૂળ ભારતનો પ્રાચીન કંબોજ દેશ જયાં હતો તે વિસ્તારમાં થયો હતો.
હાલ પેરીસમાં ઓલમ્પિક ચાલી રહ્યું છે પણ શું તમે જાણો છો કે વિશ્વને ઓલમ્પિકની રમતો આપનાર આપણો ‘ભારત' દેશ છે.! વિશ્વમાં તે માન્યતા છે કે ગ્રીસમાં ઓલિમ્પિક સાથે સામૂહિક રમતોની શરૂઆત થઈ હતી. ઓલિમ્પિક્સનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૭૭૬ પહેલાં ભારતમાં થયેલો. એ પહેલા પણ રમતોનું અસ્તિત્વ હતું એવું કોઈ માનતું ન હતું. પરંતુ ૧૯૬૮ માં, ગુજરાતના કચ્છના રણમાં ધોળાવીરા નામના સ્થળે ખોદકામ થયું અને આ પૌરાણિક કથા તૂટી ગઈ. વિશ્વનું સૌથી જૂનું સ્ટેડિયમ ભારતમાં છે એ સાબિત થયું. આ સ્ટેડિયમ ગુજરાતના કચ્છના રણમાં ધોળાવીરા નામના સ્થળે આવેલું છે. અહીં બે સ્ટેડિયમ છે, જેમાં મોટું સ્ટેડિયમ ૧,૬૫,૦૦૦ ચોરસ મીટરનું સ્ટેડિયમ છે અને તેમાં દર્શકોની ગેલેરી પણ છે. તેની અવધિ શું છે? તો ખ્રિસ્તી વર્ષ પહેલાં પણ ૩૫૦૦ વર્ષ એટલે કે સાડા પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાં આપણી પાસે રમતગમત માટેનું સ્ટેડિયમ હતું. તેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે. આપણે રમતગમતમાં ખૂબ જ આગળ હતા. જેને હિંદુ જીવન પદ્ધતિ અથવા હિંદુ જીવન, શરીર અને મન કહે છે. તેમાં બંનેને સ્વસ્થ રાખવાની વાત કરાઇ છે અને તેથી જ ભારતમાં લાંબા સમયથી સ્પોર્ટ્સ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. ‘ભારતીય જ્ઞાન કા ખઝાના' પુસ્તકના લેખક પ્રશાંત પોલે એ એક વિડીયો થકી આ વાત સ્પષ્ટ કરી છે અને પુસ્તકમાં પણ લખ્યું છે.
અંગ્રેજીમાં બોર્ડ ગેમ્સ કહે છે અને આઉટડોર ફિલ્ડ ગેમ્સ એ બંને બેસીને રમાતી રમતોમાં આપણો દેશ આગળ હતો. આજે વિશ્વમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમતોમાંની મુખ્ય રમતો અહીં ભારતમાં નિર્માણ પામી હતી. જેમકે લુડો આજના યુવાનોમાં ટ્રેન્ડમાં છે. આ લુડો ભારતમાં ઉદ્વવ્યો છે. આ બહુ જૂની રમત છે. આ પહેલા ચોસર અથવા ચોપર જેવા ૨૫ નામ હતા. મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. ઋગ્વેદ અને અથર્વવેદમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. ચીનના ઈતિહાસમાં પણ આ લખાયેલું છે. ચીનમાં ૯૭૦ થી ૧૨૭૯ સુધી તે સોંગ રાજવી પરિવારનું રાજય હતું તેમના દસ્તાવેજોમાં લખેલું છે કે ચુપ્પુ એટલે કે આપણી ચોસર નામની એક પ્રખ્યાત રમત છે જે ભારતથી આવી છે. આ રમત ત્રીજી સદીમાં ભારતમાંથી ચીનમાં આવી હતી. જયારે અંગ્રેજો ભારતમાં આવ્યા અને રાજ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે અંગ્રેજોએ પણ અહીં રમતો શીખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ૧૮૯૬ માં અંગ્રેજો આ રમતને ઈંગ્લેન્ડ લઈ ગયા અને તેનું નામ લુડો રાખ્યું. તેનું મૂળ ભારતમાં છે. જેમ કે લુડો, ચેસ અથવા જેને મરાઠીમાં બુદ્ધી બાધ કહેવાય છે. આ રમત પણ ભારતમાં શરૂ થઈ હતી તે ખૂબ જ પ્રાચીન રમત છે.
ચેસ : આ રમત ભારતમાં લગભગ ચારથી ૫૦૦૦ વર્ષ જૂની છે. તેનો ઉલ્લેખ ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે. પહેલા તેને અષ્ટપદ કહેવામાં આવતું હતું. પહેલા તેનું નામ અષ્ટપદ હતું. પાછળથી તે ચતુરંગ બન્યું. ચેસ નામ બહુ પાછળથી આવ્યું. જયારે ઇસ્લામિક આક્રમણકારો ભારતમાં આવ્યા ત્યારે તેઓ ચતુરંગને ચેસ કહેવા લાગ્યા. પણ અષ્ટપદ નામ ખૂબ જ પ્રાચીન છે. જયારે હડપ્પા અને મોહનજો દરો ખોદવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે આ અષ્ટપદના ટુકડાઓ પણ તે ખોદકામમાં મળી આવ્યા હતા. આજે આપણે તેને સીરિયા કહીએ છીએ. તે સીરિયા લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલા આ દેશમાં આવ્યું હતું. તે સમયે ત્યાંની રાણી ઘણી શક્તિશાળી હતી. તે રાણી હતી સેમિરા મિસ. જે ચતુરંગામાં નેતા હતી. તેણે ચેસમાં લીડરના ટુકડાને રાણીનું નામ આપ્યું અને ત્યારથી પﾍમિી વિશ્વમાં ચેસમાં જેને આપણે વઝીર, નેતા તરીકે ઓળખીએ છીએ જે પાછળથી વઝીર બની હતી. પરંતુ ચેસનું મૂળ ભારત છે.
સાપ-સીડી : તેને મોક્ષ-પાટ પણ કહેવાય છે. બાળકોની રમત સાપ અને સીડી આખી દુનિયામાં લોકપ્રિય છે અને લગભગ દરેક બાળક તે રમ્યું છે પરંતુ શું ભારતીય બાળકોને ખબર છે કે આ રમતની શોધ ભારતમાં થઈ હતી? આ રમત સારિકાઓ અથવા ગાયોની મદદથી રમાતી હતી. સાપ-સીડીની રમતનું વર્તમાન સ્વરૂપ કવિ સંત જ્ઞાનદેવ દ્વારા ૧૩મી સદીમાં ઘડવામાં આવ્યું હતું. આ રમત હિંદુઓને નૈતિકતા શીખવે છે. આ રમત ૧૭મી સદીમાં તંજાવુરમાં લોકપ્રિય બની હતી. બાદમાં તેની સાઈઝ વધારવામાં આવી અને બીજા ઘણા ફેરફારો પણ કરવામાં આવ્યા. પછી તેને ‘પરમપદ સોપાન-પટ્ટ' કહેવામાં આવ્યું. આ રમતની નૈતિકતા વિક્ટોરિયન યુગના અંગ્રેજોને પણ આકર્ષિત કરી અને તેઓ આ રમતને ૧૮૯૨માં ઈંગ્લેન્ડ લઈ ગયા. ત્યાંથી આ રમત લુડ્ડો અથવા સાપ અને સીડીના નામથી યુરોપના અન્ય દેશોમાં ફેલાઈ.
કબડ્ડી : કબડ્ડી એક ટીમ ગેમ છે, જે મુખ્યત્વે ભારતમાં રમાય છે. આ રમત દક્ષિણ ભારતમાં ચેડુગુડ્ડુ અને પૂર્વમાં હુ તુ તુ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ભારતમાં આ રમતની ઉત્પતિ પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ રમતનો ઉપયોગ લોકોમાં સ્વ-બચાવ અથવા શિકારની કુશળતા શીખવવા માટે કરવામાં આવતો હતો. કબડ્ડી મહાભારત કાળમાં ભગવાન કૃષ્ણ અને તેમના સાથીઓ દ્વારા રમાતી હતી. તામ્રપત્રમાં આ વસ્તુનો ઉલ્લેખ છે. ચક્રવ્યુહમાં ફસાયેલો અભિમન્યુ આ રમતનું ઉદાહરણ છે.
ખો-ખો : ખો-ખો એ મેદાનની રમતોના સૌથી જૂના સ્વરૂપોમાંનું એક છે. જેનું મૂળ પ્રાગૈતિહાસિક ભારતમાં શોધી શકાય છે. તેની શોધ મુખ્યત્વે સ્વ-બચાવ, હુમલો અને વળતો હુમલો કરવાની કુશળતા વિકસાવવા માટે કરવામાં આવી હતી.
પોલો અથવા સગોલ કંગજેટ : આ ઘોડેસવારી રમત આધુનિક પોલો જેવી જ ભારતના મણિપુર રાજયમાં ઇ.સ. ૩૪ માં રમવામાં આવી હતી. તેને ‘સગોલ કંગજેટ' કહેવામાં આવતું હતું. સગોલ (ઘોડો), કંગ (બોલ) અને જેટ (હોકી જેવી લાકડી). પાછળથી મુસ્લિમ શાસકો ‘ચોગાન' (પોલો) રમતા હતા અને અફઘાન ઘોડા પર બેસીને ‘બુજકાશી' રમતા હતા. પરંતુ બુજકાશીની રમત ખૂબ જ ક્રૂર હતી. અંગ્રેજોએ પૂર્વ ભારતના ચાના બગીચાઓ પાસેથી સગોલ કંગજેટની રમત શીખી અને બાદમાં તેના નિયમો બનાવ્યા અને ૧૯મી સદીમાં પોલોના નામથી યુરોપિયન દેશોમાં તેને લોકપ્રિય બનાવી.
ફૂટબોલ : ફૂટબોલની રમત આજે સૌથી લોકપ્રિય રમત છે. ફૂટબોલમાં બ્રાઝિલ, સ્પેન, આજર્ેિન્ટના વગેરે રજવાડાં છે અને ભારત ક્યાંક તળિયે લાગે છે. પરંતુ તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે ફૂટબોલની રમતને જન્મ આપનાર દેશ ભારત છે. ઈતિહાસ અંગ્રેજોએ લખ્યો હોવાથી તેઓએ ઓલિમ્પિકને મહાન બનાવ્યું. કેટલાક લોકો ચીન, ગ્રીસ અને કેટલાક ઇટાલીને તેનું જન્મસ્થળ માને છે પરંતુ તેનો સૌથી જૂનો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં જોવા મળે છે.
તીરંદાજી : તીરંદાજીની શોધ ભારતમાં થઈ હતી. આના અસંખ્ય પુરાવાઓ છે. તેને અંગ્રેજીમાં બો એન્ડ એરો પણ કહે છે. જો કે વિદેશી ઇતિહાસકારો તેના મૂળને ઇજિપ્ત અને ચીન સાથે જોડે છે. ભારતમાં ઘણા તીરંદાજો હતા. ધનુર્વેદ નામનો એક પ્રાચીન વેદ પણ છે જેમાં આ જ્ઞાનનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ જ્ઞાન શીખવતી વખતે ગુરુકુળમાં સ્પર્ધા થતી.
કુસ્તી : રામાયણ કાળમાં હનુમાનજી અને મહાભારત કાળમાં ભીમનો તેના સાથીઓ સાથે કુસ્તી કરવાનો ઉલ્લેખ છે. કુસ્તી એ એક પ્રાચીન રમત, કલા અને મનોરંજનનું સાધન છે. તે સામાન્ય રીતે બે લોકો વચ્ચે હોય છે જેમાં ખેલાડી તેના પ્રતિસ્પર્ધીને પકડીને તેને ચોક્કસ સ્થિતિમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. કુસ્તીમાં દારાસિંહ, ગામા પહેલવાન અને ભગવાન હનુમાનજીના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. કુસ્તી સ્પર્ધાને દંગલ પણ કહેવામાં આવે છે. તેના ખેલાડીઓને કુસ્તીબાજ કહેવામાં આવે છે અને તેના મેદાનને અખાડા કહેવામાં આવે છે. ભારતના શૈવપંથી સંતો પ્રાચીન કાળથી આ રમત રમતા આવ્યા છે, જેના દ્વારા તેમનું શરીર મજબૂત રહે છે. અખાડાઓનો ઈતિહાસ પૂર્વે ૨૫૦૦ની આસપાસનો છે. પરંતુ અખાડા ૮મી સદીથી અસ્તિત્વમાં આવ્યા. જયારે આદિ શંકરાચાર્યએ મહાનિર્વાણી, નિરંજની, જુના, અટલ, આવાહન, અગ્નિ અને આનંદ અખાડાઓની સ્થાપના કરી.
હોકી : હોકી એ ભારતની રાષ્ટ્રીય રમત છે. ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ઈરાનમાં હોકીની શરૂઆત થઈ હતી. જયારે ઈરાન પર્શિયા કહેવાતું હતું અને આર્યાવર્તનો ભાગ હતું. હોકીની ઉત્પત્તિ મૂળ ભારતનો પ્રાચીન કંબોજ દેશ જયાં હતો તે વિસ્તારમાં થયો હતો. આ રમત ભારતથી ઈરાન (પર્શિયા) અને ત્યાંથી ગ્રીસ ગઈ. ગ્રીસના લોકોએ તેની ઓલિમ્પિક રમતોમાં તેનો સમાવેશ કર્યો. ભારતમાં મેજર ધ્યાનચંદને હોકીના જાદુગર કહેવામાં આવે છે.
ગિલ્લી-દંડાઃ ગિલ્લી-દંડા પણ ખૂબ જ પ્રાચીન ભારતીય રમત છે. ૫ થી ૭ ઇંચની ગીલી લાકડામાંથી બને છે અને એક હાથનો એક દંડો. મોટે ભાગે આ રમત મકરસંક્રાંતિ પર રમાય છે. આ રમત ફક્ત ભારતમાં જ પ્રચલિત છે. આ એક ખૂબ જ મનોરંજક રમત છે. સંક્રાતિ ઉપરાંત આ રમત ભારતની ગલીઓમાં પણ રમતા જોઈ શકાય છે. ગિલ્લી-દંડાથી પ્રેરિત ગોલ્ફની શોધ થઈ હતી. ભગવાન કૃષ્ણ પણ આ રમત રમ્યાનો ઉલ્લેખ છે.
ગંજીફાઃ સામાન્ય રીતે તાશ જેવી આ રમતનું પણ ધાર્મિક અને નૈતિક મહત્વ હતું. રમતા પત્તાનો આકાર ગોળાકાર હતો અને તેના પર લાખ અથવા અન્ય કોઈપણ પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને ચિત્રો બનાવવામાં આવ્યા હતા. ગરીબ લોકો પણ ચાવીઓ સાથે કાગળ અથવા સખત કાપડના કાર્ડનો ઉપયોગ કરતા હતા. શક્તિશાળી લોકો હાથીદાંત, કાચબાના હાડકા અથવા શેલમાંથી બનેલા કાર્ડનો ઉપયોગ કરતા હતા. તે સમયે આ રમતમાં લગભગ ૧૨ કાર્ડ હતા જેના પર પૌરાણિક ચિત્રો હતા. રમતના અન્ય સંસ્કરણ ‘નવગ્રહ ગંજીફા'માં ૧૦૮ કાર્ડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેઓને ૯ કાર્ડ્સના ડેકમાં રાખવામાં આવ્યા હતા અને દરેક ડેક સૌરમંડળના નવ ગ્રહોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ગંજીફા પાછળથી તાશની રમત બની ગઈ. આ રમતમાં પહેલા રાજાઓ અને રાણીઓ હતા. બાદમાં મોગલ કાળમાં રાણીઓ અને રાજાઓ હતા અને બ્રિટિશ કાળમાં રાણીઓ અને રાજાઓ હતા. કાર્ડ જે પણ દેશમાં પહોંચ્યું તે તે દેશના રંગોમાં ઘડવામાં આવ્યું. પત્તા રમવા વિશે ઘણી વાર્તાઓ છે. ભારતમાં જયોતિષીઓ કાર્ડ દ્વારા લોકોનું ભવિષ્ય કહેતા હતા અને આજે પણ તેઓ તેમ કરે છે. કાર્ડના જાદુના ઘણા પ્રકારો પણ કહેવામાં આવે છે. ભારતીય જયોતિષ શાસ્ત્ર અનુસાર વર્ષમાં ૫૨ અઠવાડિયા અને ૪ ઋતુઓ હોય છે. તેના આધારે પ્લેઇંગ કાર્ડ બનાવવામાં આવ્યા હતા. જો ૫૨ અઠવાડિયાને ૪ ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે તો દરેક ભાગમાં ૧૩ દિવસ હશે. ભારતીય માન્યતા અનુસાર એક ભાગમાં ધર્મ છે, એટલે કે ત્રીજા ભાગમાં કામ અને ચોથામાં મોક્ષ છે. તાશના પાન પણ ચાર પ્રકારના છે.આ ઉપરાંત ભાલા ફેંક, તરવું, દોડવું, બેટલ રેસિંગ (બેડમિન્ટન) વગેરે જેવી ઘણી રમતોનો ભારતમાં જન્મ થયો હતો.
૨૮૦૦ વર્ષ પહેલા પણ
ઓલિમ્પિક ગેમ્સ યોજાઈ હતી
ઓલિમ્પિક ગેમ્સનો ઈતિહાસ ઘણો જૂનો છે. પ્રથમ ઓલિમ્પિક રમતો ઇ.સ. ૭૭૬ યોજાઈ હતી. આ રમતો ઓલિમ્પિયાના દેવતાઓને સમર્પિત હતી. ભારત બાદ તમામ રમતો ઓલિમ્પિયાના પ્રાચીન શહેરમાં યોજાઈ હતી. ઓલિમ્પિયા તેના ગ્રીક દેવો ઝિયસ અને હેરાના ભવ્ય મંદિરો માટે વિશ્વ વિખ્યાત હતું. ગ્રીસના પ્રાચીન લોકો માટે આ રમતોનું ખૂબ મહત્વ હતું તે સમયે પણ આ રમતો ચાર વર્ષના અંતરે યોજાતી હતી. તેમાં ભાગ લેવા ગ્રીસના ખૂણે ખૂણેથી લોકો આવ્યા હતા. જો તે જીતે તો તેને ઓલિવ માળા આપવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ વતનમાં ભવ્ય સ્વાગત કરવામાં આવતું. શહેરમાં સન્માન મળતાં ગર્વની લાગણી ખેલાડીઓમાં અદભૂત ઉત્સાહથી ભરી દેતી. પરંતુ આ બધા ઉપર ખેલદિલી સાથે રમતગમતમાં ભાગીદારી કરતા. આ રમતો ૧૨ સદીઓ સુધી ચાલુ રહી. પરંતુ સમ્રાટ થિયોડોસિયસે ૩૯૩ માં ઓલિમ્પિક રમતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે આ રમતો પ્રત્યે લોકોનો જુસ્સો ઘણો વધારે છે. સામાન્ય લોકો ખેલાડીઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપે છે. તેનાથી ધાર્મિક આસ્થાને ઠેસ પહોંચી રહી છે. આ રીતે એક સમ્રાટની ધૂને ઓલિમ્પિક ગેમ્સને ભૂતકાળ બનાવી દીધી હતી.
પ્રશાંત બક્ષી
મો. ૭૯૯૦૫ ૫૮૪૬૯
(3:33 PM IST)
