ભારતમાં અંદાજે ૧૮૯૦ મા સાયકલ આવી, વિશ્વ સાયકલ દિવસ ટકાઉ ભવિષ્‍ય માટે એક સાદો પ્રયાસ છે

દર વર્ષે ૩ જૂનના રોજ વિશ્વભરમાં વિશ્વ સાયકલ દિવસ (World Bicycle Day) ઊજવવામાં આવે છે. આ દિવસ આપણે માત્ર સાયકલને યાદ કરવા માટે નહીં પણ તેના પર્યાવરણમિત્ર અને સ્‍વાસ્‍થ્‍યવર્ધક ઉપયોગ માટે જાગળતિ ફેલાવવા માટે ઉજવીએ છીએ. આજે જ્‍યારે વિશ્વ ભરીને વાહનોમાંથી ઉત્‍પન્ન થતું પ્રદૂષણ, જીવનશૈલીના રોગો અને ટ્રાફિકની સમસ્‍યાઓ વધી રહી છે, ત્‍યારે સાયકલ આપણને વિકાસ અને સુખદ જીવન માટે સરળ વિકલ્‍પ આપે છે.

સાયકલના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો આશરે ૨૦૦ વર્ષ પહેલાં, ૧૮૧૭માં જર્મન શોધક કાર્લ ડ્રાયસ (Karl Drais) એ પહેલો રનિંગ મશીન કે દ્રેસિએન બનાવ્‍યો. તેમાં પેડલ ન હતા, પણ તે પગે ધકેલીને ચલાવાતી હતી. ૧૮૬૦ના દાયકામાં ફ્રાન્‍સમાં પેડલવાળી સાયકલ વિકસિત થઈ, અને ત્‍યારબાદ સાયકલનો વિકાસ થયો. ૧૯મી સદીના અંત સુધીમાં સાયકલ સામાન્‍ય જનતામાં લોકપ્રિય બની ગઈ.

સાયકલ માત્ર યાત્રાના સાધન તરીકે નહીં પણ રમતગમત, આરોગ્‍ય અને જીવનશૈલીનો ભાગ બની ગઈ છે. વિશ્વભરમાં ઘણા દેશોએ સાયકલવાપસી માટે નીતિઓ ઘડી છે. ખાસ કરીને યુરોપિયન દેશો જેમ કે નેધરલેન્‍ડ, ડેનમાર્ક, જર્મની અને ફ્રાન્‍સએ સાયકલવાપસી માટે વિશાળ અને સલામત માર્ગો તૈયાર કર્યા છે. નેધરલેન્‍ડમાં તો આશરે ૨૭% લોકો રોજબરોજની મુસાફરી માટે સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે.

વિશ્વ પર સાયકલ લઈને પ્રથમ મુસાફરી કરનાર વ્‍યક્‍તિ હતા ટોમસ સ્‍ટેન્‍સ, જેમણે ૧૮૮૪થી ૧૮૮૬ દરમિયાન પેનિ-ર્ફાથિંગ પ્રકારની મોટી આગળની અને નાની પાછળની ચાકડીવાળી સાયકલથી વિશ્વ યાત્રા કરી હતી. તેઓએ અમેરિકાથી યુરોપ, એશિયા અને મધ્‍યપૂર્વના દેશોમાં સફર કરી, અને એ સાબિત કર્યું કે સાયકલ માત્ર સ્‍થાનિક નહીં, પણ વૈશ્વિક મુસાફરી માટે પણ પાત્ર છે.

ભારતમાં સાયકલ લગભગ ૧૮૯૦ પછી આવી. શરૂઆતમાં તે અંગ્રેજ અધિકારીઓ અને અમીર વર્ગ માટે વિલાસમય વાહન હતી. પરંતુ ૧૯૪૦-૫૦ના દાયકાથી, ભારતમાં સાયકલ સામાન્‍ય જનતામાં લોકપ્રિય થવા લાગી. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં તો સાયકલ એક માત્ર ભરોસાનો સાધન હતી - ખેતરમાં જઈ શકાતું, બજારમાં સામાન લાવાતો અને બાળકો શાળાએ જઈ શકતાં.

હિરો, એટલસ, એસ્‍કોર્ટ, ફિનિક્ષ જેવી બ્રાંડ્‍સએ ભારતીય બજારમાં સાયકલને ઘરઘર સુધી પહોંચાડી. આજે પણ અનેક લોકો દૈનિક જીવનમાં, શાળામાં કે નોકરી માટે સાયકલ ચલાવે છે.

સાયકલ માત્ર એક વાહન નથી તે સ્‍વસ્‍થ જીવનશૈલી અને પર્યાવરણ બચાવવાનું સાધન છે. તેના ફાયદા પણ અનેક છે. (૧)પર્યાવરણમિત્રઃ સાયકલ કોઈ પ્રદૂષણ ઉત્‍પન્ન કરતી નથી. તે ઇંધણ વિના ચાલે છે અને કાર્બન ઉત્‍સર્જન રોકે છે. (૨)સસ્‍તું અને સહેલું: તેનો ખર્ચો ઓછો છે અને દેખરેખ સરળ છે. (૩)આરોગ્‍ય માટે ઉત્તમઃ સાયકલ ચલાવવાથી વ્‍યાયામ થાય છે, જે હ્રદયરોગ, ડાયાબિટીસ, મોટાપા જેવા રોગોથી બચાવે છે. (૪)ટ્રાફિક ઘટાડેઃ ટ્રાફિકમાં ફસાવાની તકલીફ ઓછી થાય છે અને ર્પાકિંગની સમસ્‍યા પણ નહી રહે. (૫)મનોરંજન અને રમતોઃ સાયકલિંગ હવે રમતોનો પણ એક ભાગ બની ગઈ છે - ટૂર દ ફ્રાન્‍સ, માઉન્‍ટેન બાઈકિંગ વગેરે

COVID-19 મહામારી દરમિયાન લોકો વધુ સાયકલ ચલાવવા લાગ્‍યા. સોશિયલ ડિસ્‍ટન્‍સ જાળવવા અને આરોગ્‍ય માટે લોકોએ સાયકલને ફરી પસંદગી આપી. આજે ઘણી મહાનગર પાલિકાઓ સાયકલ ર્શેસિંગ સિસ્‍ટમ, ઇ-બાઈક અને સાયકલમાગó (Cycle Tracks) સ્‍થાપિત કરી રહી છે.

વિશાખાપટ્ટનમ, સુરત, પુણે, અમદાવાદ જેવા શહેરોએ સ્‍માર્ટ સિટી અંતર્ગત સાયકલને પ્રોત્‍સાહન આપવાનું કાર્ય કર્યું છે.

વિશ્વ સાયકલ દિવસ માત્ર એક દિવસ નથી એ આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં મોટરગાડીઓની જરૂર નથી, જો આપણે હળવી, ટકાઉ અને સ્‍વસ્‍થ જીવનશૈલી અપનાવીએ. ભવિષ્‍યમાં શહેરો વધુ ધૂળ-ધક્કાવાળા બનશે કે હરિયાળાં - એ આપણાં હાલના નિર્ણયો પર આધાર રાખે છે. દરરોજ ઓછામાં ઓછું થોડું ચાલીએ કે સાયકલ ચલાવીએ - એ આપણાં માટે, સમાજ માટે અને પળથ્‍વી માટે શ્રેષ્ઠ ભેટ હશે.

સાયકલ એ સાદગીનું પ્રતિક છે. જે દેશો સાયકલને પ્રોત્‍સાહન આપે છે, તેઓની હવા શુદ્ધ, લોકો તંદુરસ્‍ત અને નગરો જીવંત રહે છે. આપણને પણ એ તરફ આગળ વધવું જોઈએ.

સંકલન

 અરૂણ નિર્મળ

પ્રેસ મીડિયા અગ્રણી,

રાજકોટ જિલ્લા ભાજપ રાજકોટ

મો.૯૮૨૪૪૧૬૬૩૯