લોકશાહી માળખામાં ન્‍યાયની સુલભતા (Access to Justice એ માત્ર એક સૈદ્ધાંતિક ખ્‍યાલ નથી, પરંતુ ભારતના બંધારણના અનુચ્‍છેદ ૩૯એ (Article 354) હેઠળ સુનિﾍતિ કરવામાં આવેલો એક મૂળભૂત અધિકાર છે, જે સમાન ન્‍યાય અને મફત કાનૂની સહાયની બાંયધરી આપે છે. વર્તમાન સમયમાં ભારતીય ન્‍યાયતંત્ર સમક્ષ અદાલતોમાં પેન્‍ડિંગ (પડતર) કેસોનો ભરાવો અને ન્‍યાયિક પ્રક્રિયામાં થતો અસહ્ય વિલંબ એ સૌથી મોટા પડકારો છે. કાયદા પંચના અહેવાલો અને સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ સ્‍પષ્ટ કરે છે કે જો ન્‍યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા ભૌગોલિક રીતે દૂર અને આર્થિક રીતે ખચોળ હોય, તો તે પરોક્ષ રીતે ન્‍યાયના ઇનકાર સમાન છે.

ગુજરાત રાજયના ભૌગોલિક રીતે વિશાળ એવા સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્‍છ ઝોનના સંદર્ભમાં આ સિદ્ધાંત અત્‍યંત સુસંગત ભને છે. આ પ્રદેશના છેવાડાના વિસ્‍તારોમાંથી અસીલોને Litigants) પોતાના કાનૂની અધિકારોના રક્ષણ માટે અમદાવાદ સ્‍થિત ગુજરાત હાઈકોર્ટ સુધી લાંબી મુસાફરી કરવી પડે છે, જે તેમના પર આર્થિક અને માનસિક બોજ વધારે છે. આ ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વાસ્‍તવિકતાને ધ્‍યાનમાં રાખીને, સૌરાષ્ટના કેન્‍દ્ર સમાન રાજકોટ શહેરમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટની કાયમી ખંડપીઠ (Permanent Bench) સ્‍થાપવાની માંગ છેલ્‍લા ઘણા દાયકાઓથી અવિરતપણે ઉઠી રહી છે. તાજેતરમાં, રાજકોટ બાર એસોસિએશન દ્વારા આ માંગને કાનૂની, આંકડાકીય અને વહીવટી સ્‍તરે સચોટ રીતે રજૂ કરવા માટે એક ઉચ્‍ચસ્‍તરીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે.

રાજકોટમાં ઉચ્‍ચ ન્‍યાયિક સંસ્‍થાની માંગ એ કોઈ નવીન કે અચાનક ઉદભવેલી ઘટના નથી, પરંતુ તેનો પાયો બ્રિટિશ કાળ અને આઝાદી પછીના શરૂઆતના વર્ષોમાં રહેલો છે. રાજકોટ ઐતિહાસિક રીતે સમગ્ર સૌરાષ્ટ પ્રદેશનું રાજકીય અને ન્‍યાયિક વહીવટનું કેન્‍દ્ર રહ્યું છે. આ ઐતિહાસિક વારસાને સમજવો એ વર્તમાન માંગની કાયદેસરતા સ્‍થાપિત કરવા માટે અત્‍યંત જરૂરી છે.

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, રાજકોટમાં જયુડિશિયલ કમિશનની (Judicial Commission)કાયમી બેઠક અસ્‍તિત્‍વમાં હતી, જે રામગ્ર પ્રદેશના ન્‍યાયિક વહીવટ પર દેખરેખ રાખતી હતી. આઝાદી બાદ જયારે ભારતમાં રાજયોનું ભાષાકીય ધોરણે પુનર્ગઠન કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ, ત્‍યારે સ્‍ટેટ રિઓર્ગનાઇઝેશન એકટ, ૧૯૫૬ (States Reorganisation Act, ૧૯૫૬ અમલમાં આવ્‍યો. આ કાયદા અન્‍વયે સૌરાષ્ટ અને કચ્‍છ જેવા અગાઉના સ્‍વતંત્ર પ્રદેશોને 'બૃહદ મુંબઈ (Bombay State) રાજયમાં વિલીન કરવામાં આવ્‍યા હતા.

આ વિશાળ સૌરાષ્ટ્ર રાજયમાં ન્‍યાયિક વહીવટને સુલભ બનાવવાના ઉદ્દેશ્‍યથી, બોમ્‍બે હાઈકોર્ટના તત્‍કાલીન મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ એમ. સી. ચાગલાએ ૧૯૫૬ના અધિનિયમની કલમ ૫૧ (૩) અંતર્ગત પોતાની વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને નાગપુર અને રાજકોટ ખાતે બોમ્‍બે હાઈકોર્ટની બેંચની સ્‍થાપના કરી હતી. પરિણામ સ્‍વરૂપ, ૧૯૫૬ થી ૧૯૬૦ સુધી રાજકોટમાં બોમ્‍બે હાઈકોર્ટની સર્કિટ બેચ સફળતાપૂર્વક કાયરત હતી, જેણે સ્‍થાનિક સ્‍તરે હજારો અસીલોને ન્‍યાય પૂરો પાડ્‍યો હતો.

જોકે, વર્ષ ૧૯૬૦માં જયારે ખોમ્‍બે રિઓર્ગેનાઈઝેશન એકટ, ૧૯૬૦' પસાર થયો, ત્‍યારે આ દ્વિભાષી રાજયનું મહારાષ્ટ અને ગુજરાત એમ બે અલગ રાજયોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્‍યું. આ કાયદાની કલમ ૪૧ દ્વારા મહારાષ્ટ રાજય માટે નાગપુર ખાતે બોમ્‍બે હાઈકોર્ટની કાયમી બેંચ જાળવી રાખવાની સ્‍પષ્ટ કાનૂની જોગવાઈ કરવામાં આવી. પરંતુ, આચર્યજનક રીતે ગુજરાત રાજયના સંદર્ભમાં રાજકોટ ખાતે ચાલતી બેંચને કાયમી કરવા માટે અથવા ગુજરાતના અન્‍ય કોઈ પણ ભૌગોલિક વિસ્‍તાર માટે આવી કોઈ જોગવાઈ કરવામાં આવી ન હતી. આ ઐતિહાસિક અન્‍યાય રાજકોટ બાર એસોસિએશન અને સૌરાષ્ટ્રના કાનૂની નિષ્‍ણાતોની વર્તમાન માંગનો સૌથી સબળ અને મુખ્‍ય આધાર બનાવે છે.

કોઈપણ લોકશાહી વ્‍યવસ્‍થામાં ન્‍યાયિક સંસ્‍થાઓનું માળખું રાજયની વસ્‍તી અને તેના ભૌગોલિક વિસ્‍તારના પ્રમાણમાં હોવું જોઈએ. ગુજરાત રાજયનો દરિયાકાંઠો અને જમીની વિસ્‍તાર અત્‍યંત વિશાળ છે. કચ્‍છના અંતરિયાળ સરહદી વિસ્‍તારો અથવા સૌરાષ્ટ્રના છેવાડાના ગામડાઓ (જેમ કે પોરબંદર, ગીર સોમનાથ, દેવભૂમિ દ્વારકા) શ્રી અમદાવાદનું અંતર ૩૦૦ થી ૫૦૦ કિલોમીટર જેટલું થવા જાય છે. કાનૂની પ્રક્રિયાઓ ઘણીવાર વધી સુધી ચાલે છે, આવા સંજોગોમાં એક સામાન્‍ય અસીલને વારંવાર લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી, મોંઘા શહેરમાં રહેઠાણ અને ભોજનનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે, જે ગરીબ અને મધ્‍યમ વર્ગને ન્‍યાયતંત્રનો સંપર્ક કરતા હતારા કરે છે.

ભારતના અન્‍ય રાજયો સાથે ગુજરાતના કાનૂની માળખાની તુલના કરવાથી એક સ્‍પષ્ટ વહીવટી અસંતુલન જોવા મળે છે. વસ્‍તી અને ખંડપીઠના ગુણોત્તરનું (Comparative Population Ratio) તુલનાત્‍મક પૃથ્‍થકરણ દર્શાવે છે કે વિકેન્‍દ્રિત ન્‍યાયતંત્ર દેશના અન્‍ય ભાગોમાં સફળતાપૂર્વક કાર્ય કરી રહ્યું છે, જયારે ગુજરાતમાં તમામ કાનૂની અને ન્‍યાયિક કામગીરી માત્ર અમદાવાદમાં જ કેન્‍દ્રિત થયેલી છે.

દેશના અન્‍ય પ્રમુખ રાજયોના વહીવટી માળખા પર નજર કરીએ તો, આશરે ૧૩ કરોડની અંદાજિત વસ્‍તી ધરાવતા મહારાષ્ટમાં બોમ્‍બે હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય પીઠ મુંબઈ ખાતે આવેલી છે અને મુખ્‍ય પીઠ સિવાય કુલ ૩ કાયમી ખેંચો (નાગપુર, ઔરંગાબાદ અને પણજી) કાર્યરત છે. આ વિકેન્‍દ્રિત માળખું ત્‍યાં લાંબા સમયથી રાફળતાપૂર્વક ચાલી રહ્યું છે. દેશના સૌથી વધુ એટલે કે આશરે ૨૦ કરોડથી વધુ વસ્‍તી ધરાવતા ઉત્તર પ્રદેશમાં અલ્‍હાબાદ હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય પીઠ અલ્‍હાબાદ (પ્રયાગરાજ) ખાતે છે અને મુખ્‍ય પીઠ સિવાય ૧ કાયમી બેંચ (લખનો) કાયરત છે, જયારે પﾍમિી સુધીમાં વધારાની બેંચની માંગ લાંબા સમયથી પડતર છે. એવી જ રીતે, આશરે ૭.૨ કરોડની વસ્‍તી ધરાવતા મધ્‍ય પ્રદેશમાં હાઈકોટની મુખ્‍ય પીઠ જબલપુર ખાતે સ્‍થિત છે અને વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્‍તારને આવરી લેવા માટે મુખ્‍ય પીઠ સિવાય કુલ ૨ મોટી ખેંચો (ઇન્‍દોર અને ગ્‍વાલિયર) સ્‍થાપવામાં આવી છે. આશરે ૬.૮ કરોડની અંદાજિત વસ્‍તી અને ભૌગોલિક વિસ્‍તાર ધરાવતા રાજસ્‍થાનમાં હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય પીઠ જોધપુર ખાતે છે અને મુખ્‍ય પીઠ સિવાય ૧ કાયમી બેંચ (જયપુર) ફાળવવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, આશરે ૬.૧ કરોડની વસ્‍તી ધરાવતા કર્ણાટકમાં હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય પીઠ બેંગલુરુ ખાતે આવેલી છે અને ઉત્તર કણોટકના વિકાસ માટે જસવંત સિહ પંચના અસ્‍વીકાર છતાં પાછળથી મુખ્‍ય પીઠ સિવાય કુલ ૨ ખેંચો (ધારવાડ અને ગુલબગી) સ્‍થાપવામાં આવી છે.

 આ તમામ રાજયોની તુલનામાં, આશરે ૬.૦ કરોડની વસ્‍તી ધરાવતા ગુજરાત રાજયમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય પીઠ અમદાવાદ ખાતે આવેલી છે, પરંતુ મુખ્‍ય પીઠ સિવાય હાઈકોર્ટની કુલ બેંચોની સંખ્‍યા ૦ (શૂન્‍ય) છે અને તમામ કાનૂની કામગીરી માત્ર અમદાવાદમાં કેન્‍દ્રિત થયેલી છે. આ તુલનાત્‍મક આંકડા સ્‍પષ્ટ કરે છે કે દેશના અન્‍ય મોટા રાજયોએ પોતાની વસ્‍તી અને ભૌગોલિક જરૂરિયાતો મુજબ મુખ્‍ય પીઠ સિવાય પણ અન્‍ય શહેરોમાં ખેંચો સ્‍થાપીને ન્‍યાયપ્રણાલીનું વિકેન્‍દ્રીકરણ કર્યું છે, જયારે ગુજરાતમાં કોઈ વધારાની ખેંચ નથી. આથી, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્‍છના નાગરિકો માટે અમદાવાદ સુધીનું ૩૦૦ થી ૫૦૦ કિલોમીટરનું અંતર ઘટાડવા રાજકોટ ખાતે ગુજરાત હાઈકોર્ટની કાયમી ખેંચ અથવા સર્કિટ બેંચ સ્‍થાપવી એ સંપૂર્ણપણે તાર્કિક, વ્‍યાજબી અને સમયની માંગ છે.

રાજકોટ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખના મતાનુસાર, જો મહારાષ્ટમાં તેની વસ્‍તીના આધારે બહવિધ ખેંચો હોઈ શકે, તો તે જ ગુણોત્તર લાગુ પાડીને ગુજરાતમાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ બેંચ હોવી જોઈએ. જોકે માંગણી માત્ર એક વધારાની બેંચ પૂરતી સીમિત છે. વધુમાં, કાયદા પંચના ૨૩૦મા અહેવાલમાં પણ નોંધવામાં આવ્‍યું છે કે મોટા રાજયોમાં પડતર કેસો ઘટાડવા અને સુલભતા વધારવા નવી બેંચો સ્‍થાપવી આવશ્‍યક છે. સૌરાષ્ટ અને કચ્‍છના ઔદ્યોગિકરણ (મોરબી, રાજકોટ, જામનગર, ગાંધીધામ) ને કારણે પણ સ્‍થાનિક સ્‍તરે અદાલતી કાર્યવાહીની જરૂરિયાત વધી છે.

વર્ષ ૧૯૮૧માં રચાયેલા જાસ્‍ટિસ જસવંત સિહ પંચે ભારપૂર્વક જણાવ્‍યું હતું કે હાઈકોર્ટની નવી બેંચની સ્‍થાપના સામાન્‍ય નિયમ ન બની શકે, પરંતુ અત્‍યંત વિકટ અને જરૂરી સંજોગોમાં અપવાદ તરીકે જ થવી જોઈએ. જો કે, આ પંચના ધારાધોરણો અને માપદંડોને રાજકોટની માંગણી સાથે સરખાવવામાં આવે તો તે બધી જ કસોટીઓ પર ખરી ઉતરે છે.

પંચના મુખ્‍ય માપદંડો અનુસાર પ્રથમ શરત એ છે કે હાઈકોર્ટની મુખ્‍ય બેઠકથી સૂચિત વિસ્‍તારનું ભૌગોલિક અંતર એટલું વધારે હોવું જોઈએ કે મુસાફરી કષ્ટદાયક બને. કચ્‍છ અને દેવભૂમિ દ્વારકા જેવા વિસ્‍તારોથી અમદાવાદનું ૩૦૦-૫૦૦ કિમીનું અંતર આ માપદંડ સંપૂર્ણપણે સંતોષે છે. બીજો માપદંડ કેસોની ટકાવારીનો છે, જેમાં મુખ્‍ય પીઠના કુલ કેસોમાંથી ૩૩.૩્રુ કેસો સૂચિત વિસ્‍તારમાંથી આવતા હોવા જોઈએ. સૌરાષ્ટ અને કચ્‍છની બહોળી વસ્‍તી અને વધતા ઉદ્યોગોના કારણે અહીંના કેસોની ટકાવારી આ શરત પૂરી કરે છે.

ત્રીજો માપદંડ નિકાલનો દર અને પૂરતા ઇન્‍ફાસ્‍ટકચરનો છે. રાજકોટ પાસે અત્‍યાધુનિક જિલ્‍લા અદાલત સંકુલ અને નિષ્‍ણાત વકીલોની વિશાળ ફોજ ઉપલબ્‍ધ છે, જે હાઈકોર્ટ બેંચના સુચારુ સંચાલન માટે સક્ષમ છે. ચોથો માપદંડ વૈકલ્‍પિક ઉપાયોની ચકાસણીનો છે, જેમાં સ્‍પષ્ટ થાય છે કે માત્ર અમદાવાદમાં ન્‍યાયાધીશોની સંખ્‍યા વધારવાથી દૂરના વિસ્‍તારોના ગરીબ અસીલોની મુસાફરી અને ખર્ચની સમસ્‍યા હલ થઈ શકતી નથી. આમ, રાજકોટમાં બેંચની સ્‍થાપના જસવંત સિહ પંચના તમામ માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે.

જો રાજકોટ ઉપરોકત તમામ માપદંડો પૂર્ણ કરતું હોય, તો પણ નવી બેચની રચના સીધી રીતે થઈ શકતી નથી. આ માટે ચાર તબક્કાની કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું ફરજિયાત છે. પ્રથમ, રાજય સરકારે એક વિગતવાર દરખાસ્‍ત કેન્‍દ્ર સરકારને મોકલવી પડે છે, જેમાં નવા ઇન્‍ફ્રાસ્‍ટકચર અને સ્‍ટાફનો તમામ નાણાકીય ખર્ચ ઉપાડવાની બાંયધરી આપવી પડે છે.

બીજો અને સૌથી અથરો તબક્કો હાઈકોર્ટના મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશની (Chief Justice) સંમતિનો છે. તેમની પૂર્વ સંમતિ વિના નવી બેંચ સ્‍થાપી શકાય નહીં. ત્‍યારબાદ રાજયપાલની ઔપચારિક મંજૂરી આવશ્‍યક છે. અંતે, કેબિનેટની મંજૂરી બાદ રાષ્ટપતિ દ્વારા સત્તાવાર ગેઝેટમાં અધિસૂચના જારી કરવામાં આવે છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં ગુજરાતના સાંસદો દ્વારા કેન્‍દ્રીય કાયદા મંત્રીને કરવામાં આવેલી રજૂઆતના જવાબમાં પણ મંત્રાલયે સ્‍પષ્ટ કર્યું હતું કે જયાં સુધી રાજય સરકાર અને હાઈકોર્ટ તરફથી પ્રસ્‍તાવ ન આવે ત્‍યાં સુધી કેન્‍દ્ર સરકાર જાતે નિર્ણય લઈ શકે નહીં.

રાજકોટને બેંચ ન મળવા પાછળ માત્ર ભંડોળનો અભાવ જ નથી, પરંતુ અન્‍ય સંસ્‍થાકીય અને વહીવટી અવરોધો પણ રહેલા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ હાઈકોટનું ભૌગોલિક વિભાજન તેની વહીવટી કાર્યક્ષમતાને નબળી પાડે છે. અલગ ખેંચો હોવાથી મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ અને એડવોકેટ જનરલે સતત પ્રવાસ કરવો પડે છે, જે ન્‍યાયિક સુસંગતતા જોખમાવી શકે છે અને રાજયની તિજોરી પર ભારે આર્થિક બોજ નાખે છે.

આ ઉપરાંત, વિકેન્‍દ્રીકરણનો મોટો વિરોધ મુખ્‍ય પીઠ પર પ્રેક્‍ટિસ કરતા વકીલો તરફથી થતો જોવા મળે છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટ એડવોકેટ્‍સ એસોસિએશન (GHERA) અત્‍યંત સક્રિય અને શક્‍તિશાળી સંગઠન છે. જો નવી બેચ રચાય તો અમદાવાદ સ્‍થિત વકીલોના અધિકારક્ષેત્રમાં ઘટાડો થાય છે, પરિણામે તેમની તરફથી તીવ્ર અને સંગઠિત વિરોધ થવાની સંભાવના રહે છે. બાર કાઉન્‍સિલ અને સ્‍થાનિક સંગઠનો વચ્‍ચેના આવા આંતરિક વર્ષશો નિર્ણય લેવામાં મોટો અવરોધ બની શકે છે.

જો કોઈ કારણોસર રાજકોટમાં કાયમી બેંચની સ્‍થાપના શક્‍ય ન બને, તો ન્‍યાય પ્રણાલીને છેવાડાના વિસ્‍તારો સુધી પહોંચાડવા માટે કેટલાક અત્‍યંત અસરકારક અને આધુનિક વિકલ્‍પો અપનાવી શકાય છે. સૌપ્રથમ અને સૌથી વ્‍યવહારુ ઉકેલ 'સર્કિટ બેંચ' ની સ્‍થાપના છે. સર્કિટ બેંચ કાયમી ધોરણે રાજકોટમાં રહેતી નથી, પરંતુ હાઈકોર્ટના ન્‍યાયાધીશોની ટુકડી સમયાંતરે રાજકોટ આવીને સ્‍થાનિક કેસોની સુનાવણી કરી શકે છે. આનાથી હાઈકોર્ટના કાયમી વિભાજનનો પ્રશ્ન ઊભો થતો નથી અને ખર્ચ પણ નિયંત્રણમાં રહે છે. પરંતુ તે રાજકોટ બાર એસોશીએશનને મંજુર હોવાનું જણાનું નથી.

બીજો મહત્‍વનો વિકલ્‍પ આધુનિક ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ ન્‍યાયતંત્રનો છે. હાઈબ્રિડ હિયરિગ અને વિડિયો કોન્‍ફરન્‍સિંગ દ્વારા વકીલો પોતાના સ્‍થાનિક જિલ્‍લા કોર્ટમાંથી જ હાઈકોર્ટમાં દલીલો કરી શકે તેવી વ્‍યવસ્‍થા મજબૂત બનાવવી જોઈએ. ઈ-ફાઈલિંગ ૨.૦, વર્ચ્‍યુઅલ જાસ્‍ટિસ કલોક, અને નેશનલ સર્વિસ એન્‍ડ ટેકિગ ઓફ ઈલેક્‍ટોનિક પ્રોસેસિસ (NSTEP) જેવી એપ્‍લિકેશનોનો વ્‍યાપ વધારવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, સ્‍થાનિક ભાષામાં ચુકાદાઓનો અનુવાદ અને તાલુકા કક્ષાએ ઈ-સેવા કેન્‍દ્રોની સ્‍થાપના દ્વારા છેવાડાના અસીલોને ડિજિટલ મદદ પહોંચાડી શકાય. પરંતુ પોતાના હક્કના ભાગે આવી સવલતોથી રાજકોટ બાર એસોશીએશન રાજી થાય તેમ જણાતું નથી.

સ્‍થાનિક જિલ્‍લા ન્‍યાયતંત્રનું સુદ્રઢીકરણ પણ અતિ આવશ્‍યક છે. રાજકોટ, મોરબી અને જામનગર જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્‍તારોમાં વાણિજિયક વિવાદો માટે વધુ વિશેષ અદાલતો (Specialized Courts) ની રચના કરવી જોઈએ. તેમજ વૈકલ્‍પિક વિવાદ નિવારણ પ્રણાલી (ADR) અંતર્ગત મધ્‍યસ્‍થી અને આર્બિટેશન કેન્‍દ્રો સ્‍થાપીને, તેમજ નિયમિત ધોરણે મેગા લોક અદાલતોનું આયોજન કરીને હાઈકોર્ટ પરનું ભારણ મોટા પાયે ઘટાડી શકાય છે. પરંતુ આ બાબત પૂર્ણ રીતે હાઇકોર્ટનો વિકલ્‍પ પુરો પાડતુ ન હોય તે પણ અસ્‍વીકાર્ય બની શકે છે. સૌરાષ્ટ અને કચ્‍છ ઝોનના નાગરિકો માટે રાજકોટ ખાતે ગુજરાત હાઈકોર્ટની બેંચની માંગણી એ સમાન ન્‍યાય અને મૂળભૂત અધિકારનો પ્રશ્ન છે. ૧૯૫૬ માં સ્‍થપાયેલી બેંચ ૧૯૬૦ માં રદ થવી એ ઐતિહાસિક અન્‍યાય હતો.

ભૌગોલિક અંતર, વસ્‍તી, અને પડતર કેસોની સંખ્‍યાને જોતાં રાજકોટમાં નવી બેંચની સ્‍થાપના જસવંતસિહ પંચના માપદંડો મુજબ સંપૂર્ણ તાર્કિક છે. ગુજરાતમાં ન્‍યાયતંત્રનું કેન્‍દ્રીકરણ અન્‍ય મોટા રાજયોની સરખામણીમાં એક મોટી વિસંગતતા છે.  તેમ છતાં, વર્તમાન કાનૂની માળખા, વહીવટી મર્યાદાઓ અને ભાર એસોસિએશનોના સંભવિત વિરોધને જોતાં આ પ્રક્રિયા અત્‍યંત લાંબી અને જટિલ છે. જયાં સુધી કાયમી બેચ માટે સંપૂર્ણ સહમતિ ન સધાય, ત્‍યાં સુધી સર્કિટ બેચની શરૂઆત, ડિજિટલ ન્‍યાયતંત્રનો વ્‍યાપક ઉપયોગ, અને સ્‍થાનિક અદાલતોને વધુ સશક્‍ત બનાવવા જેવા વૈકલ્‍પિક ઉકેલોનો તત્‍કાળ અમલ થવો જોઈએ, જેથી છેવાડાના માનવીને સરળતાથી અને સમયસર ન્‍યાય મળી શકે.

અહેવાલ/રજુઆત

કાયદેઆઝમ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપરીયા

નોન પ્રેક્‍ટિશનર એડવોકેટ

(મો.૯૪૨૭૨ ૨૦૫૪૪)