૨૧મી સદીના આધુનિક અને તકનીકી રીતે વિકસિત યુગમાં, જ્‍યાં વિજ્ઞાન, તબીબી સંશોધનો અને કળત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) માનવ જીવનના દરેક પાસાને સ્‍પર્શી રહ્યા છે, ત્‍યાં ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ અંધશ્રદ્ધા, ચમત્‍કારો અને કથિત દિવ્‍ય શક્‍તિઓ પ્રત્‍યેનું આકર્ષણ અકબંધ છે. એક તરફ ભારત અવકાશ સંશોધનમાં સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ આસારામ બાપુ, રામ રહીમ અને નિત્‍યાનંદ જેવા અનેક સ્‍વયંભૂ બાબાઓનો પર્દાફાશ થયા પછી પણ સમાજનો એક મોટો વર્ગ નવા ચમત્‍કારી બાબાઓની શોધમાં રહે છે.

આ વિરોધાભાસી સામાજિક વાતાવરણમાં મધ્‍યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લાના ગઢા ગામમાંથી ઉદ્ભવેલા બાગેશ્વર ધામ અને તેના પીઠાધીશ્વર ધીરેન્‍દ્ર કળષ્‍ણ શાષાી (જેઓ બાબા બાગેશ્વર તરીકે પણ ઓળખાય છે) એક રાષ્‍ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બન્‍યા છે. તેઓ પોતાના દિવ્‍ય દરબાર દ્વારા લોકોના મનની વાત જાણવાનો, ભૂત-પ્રેતનો વળગાડ દૂર કરવાનો અને કેન્‍સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ મટાડવાનો દાવો કરે છે. કોરોના મહામારી જેવા વૈશ્વિક સંકટ સમયે જ્‍યારે આ બાબાઓ કોઈ ભવિષ્‍યવાણી કરી શકયા ન હતા (શાષાીએ પોતે સ્‍વીકાર્યું હતું કે તેમણે હનુમાનજીને કોરોના વિશે પૂછયું જ ન હતું), ત્‍યારે પણ લોકોનો તેમના પરનો વિશ્વાસ ડગ્‍યો નથી.

કોઈપણ ધાર્મિક ધુરંધરોના પ્રભાવને સમજવા માટે તેમના મૂળ અને તેમની આસપાસ રચાયેલા ઇતિહાસને સમજવો આવશ્‍યક છે. ધીરેન્‍દ્ર કળષ્‍ણ ગર્ગ (જેઓ હવે ધીરેન્‍દ્ર કળષ્‍ણ શાષાી તરીકે ઓળખાય છે)નો જન્‍મ ૪ જુલાઈ ૧૯૯૬ના રોજ મધ્‍યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લાના ગઢા ગામમાં થયો હતો. કર્ક રાશિ ધરાવતા અને અપરિણીત એવા શાષાી રામભદ્રાચાર્યના શિષ્‍ય છે અને તેઓ મુખ્‍યત્‍વે રામચરિતમાનસ અને શિવપુરાણની કથાઓના વાચન માટે જાણીતા છે.

બાગેશ્વર ધામ એ ભગવાન હનુમાન (શ્રી બાલાજી)ને સમર્પિત એક પ્રાચીન સ્‍થળ છે, જ્‍યાં છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષથી દરબાર ભરાય છે અને તેને ૧૯૮૬ ની આસપાસ પુનઃનિર્મિત કરવામાં આવ્‍યું હતું. શાષાી દાવો કરે છે કે તેમને આ દિવ્‍ય શક્‍તિઓ સાધના દ્વારા અને બાગેશ્વર ધામના સ્‍થાપક એવા તેમના પરદાદા સન્‍યાસી બાબાના આશીર્વાદથી પ્રાપ્ત થઈ છે. માત્ર ૨૭ વર્ષની વયે, ધીરેન્‍દ્ર શાષાીએ એક વિશાળ ધાર્મિક અને આર્થિક સામ્રાજ્‍ય ઊભું કર્યું છે, અને તેમની અંદાજિત કુલ સંપત્તિ ૫૦ કરોડ રૂપિયા (લગભગ ૬ મિલિયન USD) હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ધીરેન્‍દ્ર શાષાીની રાષ્‍ટ્રીય ઓળખનો મુખ્‍ય આધાર તેમનો દિવ્‍ય દરબાર છે. જે દર મંગળવારે અને શનિવારે બાગેશ્વર ધામમાં ભરાય છે. આ દરબારમાં તેઓ તબીબી વિજ્ઞાનને પડકાર ફેંકતા માત્ર દર્શન અને મંત્રોચ્‍ચારથી કેન્‍સર જેવી ટર્મિનલ બીમારીઓનો ઈલાજ કરવાનો દાવો કરે છે. અદ્રશ્‍ય શક્‍તિઓ કે મેલીવિદ્યાથી પીડિત લોકોને મુક્‍ત કરવા માટે તેઓ દરબારમાં જ એક્‍ઝોર્સિઝમ (ભૂત-પ્રેત બાધા મુક્‍તિ)ની પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરે છે. ત્રિકાળ જ્ઞાન અને માઇન્‍ડ રીડિંગ અંતર્ગત વ્‍યક્‍તિ કંઈપણ બોલે તે પહેલાં જ તેનું નામ, સમસ્‍યા, પરિવારની વિગતો અને તેના ભવિષ્‍યના ઉકેલો એક ચિઠ્ઠી (પર્ચી) પર લખી દેવામાં આવે છે. તેઓ દાવો કરે છે કે તેઓ માત્ર એક માધ્‍યમ છે અને ઉકેલ ભગવાન બાલાજી પોતે તેમને પ્રેરણા દ્વારા જણાવે છે.

આ આખો દરબાર ટેલિવિઝન ચેનલો અને સોશિયલ મીડિયા પર ૨૪ કલાક લાઇવ પ્રસારિત થાય છે. જ્‍યાં નાટયાત્‍મક વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવે છે. જ્‍યારે લાખો ભક્‍તો આ ઘટનાઓને ચમત્‍કાર માને છે, ત્‍યારે વૈજ્ઞાનિક સમુદાય, તર્કવાદીઓ અને વ્‍યાવસાયિક જાદુગરો આ દાવાઓને સંપૂર્ણપણે ભ્રામક અને મનોવૈજ્ઞાનિક ચાલાકીઓ (મેન્‍ટાલિઝમ, કોલ્‍ડ રીડિંગ અને હોટ રીડિંગ) ગણાવે છે.

ભારતની જાણીતી જાદુગર સુહાની શાહે રાષ્‍ટ્રીય ટેલિવિઝન પર આવીને ધીરેન્‍દ્ર શાષાીની પદ્ધતિઓનો પર્દાફાશ કર્યો હતો અને સ્‍પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈના મનની વાત જાણવી એ દિવ્‍ય શક્‍તિ નથી. પરંતુ માત્ર એક કળા અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિજ્ઞાન છે. તર્કવાદીઓ દલીલ કરે છે કે જો ખરેખર આવી શક્‍તિ હોય, તો સરકારી ગુપ્તચર એજન્‍સીઓ તેમને કામે ન લગાડે? જાણીતા જાદુગર ઓ.પી. શર્માએ પણ પુષ્ટિ કરી છે કે આ પ્રકારના બાબા ક્રાઉડ સાયકોલોજી, સ્‍ક્રિપ્‍ટિંગ અને ઝીણવટભર્યા ઓબ્‍ઝર્વેશનનો ઉપયોગ કરે છે. કોલ્‍ડ રીડિંગમાં મેન્‍ટાલિસ્‍ટ અત્‍યંત સામાન્‍ય વિધાનો કરે છે, જેને શ્રદ્ધાળુ વ્‍યક્‍તિ કન્‍ફર્મેશન બાયસ અને બાર્નમ ઇફેક્‍ટના કારણે પોતાના માટે જ કહેવાયેલી માની લે છે. હોટ રીડિંગમાં કાર્યક્રમ પહેલાં જ ભક્‍તો વિશે છુપા કેમેરા કે માઇક્રોફોન દ્વારા માહિતી એકઠી કરવામાં આવે છે. ટોળાનું મનોવિજ્ઞાન વ્‍યક્‍તિની તાર્કિક વિચારસરણીને મંદ કરી દે છે.

ધીરેન્‍દ્ર શાષાીની ચમત્‍કારી છબી સામે પ્રથમ મોટો અને સંગઠિત પડકાર મહારાષ્‍ટ્રના નાગપુર શહેરમાંથી આવ્‍યો. અખિલ ભારતીય અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન સમિતિના શ્‍યામ માનવે જાન્‍યુઆરી ૨૦૨૩ માં નાગપુરમાં આયોજિત કથા દરમિયાન પડકાર ફેંકયો કે જો ધીરેન્‍દ્ર શાષાી ૧૦ લોકોના મનની વાત ઓળખી બતાવશે, તો સમિતિ તેમને ૩૦ લાખ રૂપિયાનું ઈનામ આપશે. આ પડકારનો સ્‍વીકાર કરવાને બદલે, ધીરેન્‍દ્ર શાષાીએ પોતાનો ૮ દિવસનો કાર્યક્રમ ટૂંકાવી દીધો અને ચાલ્‍યા ગયા. જેને શ્‍યામ માનવે ‘બાબા ભાગી ગયા' તરીકે વર્ણવી હતી. શ્‍યામ માનવે નાગપુર પોલીસમાં ઔપચારિક ફરિયાદ નોંધાવીને તર્ક રજૂ કર્યો કે શાષાીની પ્રવળત્તિઓ ડ્રગ્‍સ એન્‍ડ મેજિક રેમેડીઝ એક્‍ટ, ૧૯૫૪ અને મહારાષ્‍ટ્ર એન્‍ટી-સુપરસ્‍ટીશન એન્‍ડ બ્‍લેક મેજિક એક્‍ટ, ૨૦૧૩ નું સીધું ઉલ્લંઘન કરે છે. જોકે, નાગપુર પોલીસ કમિશનર અમિતેશ કુમારે તપાસ બાદ ક્‍લીન ચિટ આપતા નોંધ્‍યું કે માત્ર‘હનુમાન ચાલીસા'ના પાઠ કરવાની સલાહ આપવી એ કાયદાની દૃષ્ટિએ ગુનો નથી. આ ક્‍લીન ચિટને શ્‍યામ માનવે રાજકીય દબાણનું પરિણામ ગણાવ્‍યું હતું અને પ્રશ્ન ઉઠાવ્‍યો કે શું હિન્‍દુત્‍વનો અર્થ અંધશ્રદ્ધાને પ્રોત્‍સાહન આપવો એવો થાય છે.

મહારાષ્‍ટ્ર બાદ, મે અને જૂન ૨૦૨૩ માં ધીરેન્‍દ્ર શાષાીએ ગુજરાતના સુરત, અમદાવાદ, વડોદરા અને રાજકોટમાં પોતાના દિવ્‍ય દરબારનું આયોજન કર્યું હતું. ગુજરાતમાં તેમના આગમન પહેલા જ એક અભૂતપૂર્વ અને સંગઠિત વિરોધ શરૂ થઈ ગયો હતો. રાજકોટ કોમર્શિયલ કો-ઓપરેટિવ બેંકના CEO પુરુષોત્તમ પીપળીયાએ ફેસબુક પર પોસ્‍ટ મૂકીને પડકાર ફેંકયો કે જો બાબા ત્રિકાળ જ્ઞાની હોય, તો તેમણે જાહેર કરવું જોઈએ કે સૌરાષ્‍ટ્રમાં યુવાધનને બરબાદ કરતું ડ્રગ્‍સ કયાંથી આવે છે. જો બાબા આ માહિતી આપશે, તો પીપળીયા તેમને ૫ લાખ રૂપિયાનું ઈનામ આપશે તેવી જાહેરાત કરી. આ પડકાર બાદ પીપળીયાને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ મળવા લાગી હતી, તેમ છતાં તેમણે અડગ રહીને પોલીસ પ્રોટેક્‍શન માંગવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સુરતમાં હીરાના વેપારી જનક બાબરીયાએ પડકાર ફેંકયો કે જો બાબા પોતાની દિવ્‍ય શક્‍તિથી એ કહી દે કે પેકેટમાં ચોક્કસ કેટલા નંગ હીરા છે, તો તેઓ આખું પેકેટ બાબાના ચરણોમાં અર્પણ કરી દેશે. બાબરીયાએ અગાઉના વિવાદિત બાબાઓના કિસ્‍સાઓ યાદ કરાવ્‍યા અને કહ્યું કે ગુજરાતીઓએ સાચા સંતોને આદર્શ માન્‍યા છે, જેમને આવા ભપકાદાર દરબાર ભરવાની જરૂર પડી ન હતી. અમદાવાદમાં ડૉ. વસંત પટેલે તબીબી વિજ્ઞાનના આધારે પડકાર ફેંકયો કે શાષાીએ હોસ્‍પિટલમાં દાખલ કેન્‍સરના દર્દીઓના દુઃખ દૂર કરવા જોઈએ. મોરબીમાં રમેશ રબારીએ નિખિલ હત્‍યા કેસનો ભેદ ઉકેલવાનો પડકાર ફેંકયો હતો. ભારત જન વિજ્ઞાન જાથાના ચેરમેન જયંત પંડ્‍યાએ સ્‍પષ્ટપણે જણાવ્‍યું કે ધીરેન્‍દ્ર શાષાી માઇન્‍ડ રીડિંગ કળાનો દુરુપયોગ કરીને ષડયંત્ર ચલાવી રહ્યા છે. પોલીસે તેમને સુરત દરબારમાં જતા અટકાવ્‍યા હતા, પરંતુ તેમણે રાજકોટમાં ૫૦ કાર્યકર્તાઓ સાથે વિરોધ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.

 ધીરેન્‍દ્ર શાષાીના કાર્યક્રમોને ગંભીર કાનૂની પડકારોનો પણ સામનો કરવો પડ્‍યો છે. ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ઁતહસીન પૂનાવાલા કેસઁ ના ચુકાદાનો હવાલો આપીને હેટ સ્‍પીચ રોકવા માટે જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરવામાં આવી હતી, જોકે જસ્‍ટિસ એસ.વી. પિન્‍ટોની બેન્‍ચે તાત્‍કાલિક સુનાવણીનો ઇનકાર કર્યો હતો. રાજસ્‍થાનના ઉદયપુરમાં કથિત ભડકાઉ ભાષણ આપવા બદલ પોલીસે તેમની સામે FIR નોંધી હતી. નવી દિલ્‍હીમાં ‘સનાતન ધર્મ સંસદ'માં લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ હિંસક ભાષણો આપવામાં આવ્‍યા હતા. ઉત્તર પ્રદેશમાં અલ્‍હાબાદ હાઇકોર્ટે અપમાનજનક ટિપ્‍પણીઓ મામલે FIR રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, અને ઝારખંડ હાઇકોર્ટે ભીડ વ્‍યવસ્‍થાપનની શરતો સાથે કથા યોજવા પરવાનગી આપી હતી. પૂર્વ મુખ્‍યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાએ આને ભાજપનું માર્કેટિંગ ગણાવ્‍યું છે. તેમની આક્રમક શૈલીના કારણે અનેકવાર સામાજિક અશાંતિ સર્જાઈ છે; જેમ કે ગુજરાતના લોકોને પાગલ કહેવા, બિહારમાં ગેરવહીવટ બાદ અપમાનજનક શબ્‍દો વાપરવા, અને છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વિશેની ટિપ્‍પણીઓ જેનાથી મહારાષ્‍ટ્રમાં ભારે હોબાળો મચ્‍યો હતો.

બાગેશ્વર ધામ સાથે કેટલાક ગંભીર ગુનાહિત આક્ષેપો પણ જોડાયેલા છે. ધીરેન્‍દ્ર શાષાીના સગા ભાઈ શાલિગ્રામ ગર્ગ દ્વારા મધ્‍યપ્રદેશમાં એક દલિત પરિવારના લગ્ન પ્રસંગમાં બંદૂક અને સિગારેટ રાખીને લોકોને ધમકાવવાનો વિડિયો વાયરલ થયો હતો. એક -ોફેસર દ્વારા એવો ગંભીર આક્ષેપ કરવામાં આવ્‍યો હતો કે બાગેશ્વર બાબાના અનુયાયીઓ એમ્‍બ્‍યુલન્‍સનો ઉપયોગ કરીને મહિલાઓની હેરફેર કરે છે. વળંદાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં તેમની મુલાકાત દરમિયાન મંદિરના પૂજારીઓ અને પોલીસ વચ્‍ચે ભારે ઘર્ષણ થયું હતું. મધ્‍યપ્રદેશના બુરહાનપુરમાં એક મર્ડર કેસમાં તેમણે આરોપીઓ માટે સીધી ફાંસીની સજાની માંગ કરી હતી, જે દર્શાવે છે કે તેઓ કાયદાના શાસન માટે ખતરો બની શકે તેવી સમાંતર અદાલત ચલાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

આ સમગ્ર પ્રકરણ પરથી સ્‍પષ્ટ થાય છે કે મનોવિજ્ઞાન અને જાદુગરીની કળાનું આધુનિક પેકેજિંગ કરીને તેને દિવ્‍ય શક્‍તિ તરીકે પ્રસ્‍થાપિત કરવામાં આવ્‍યું છે. જ્‍યારે લોકો શારીરિક બીમારી કે આર્થિક સંકટથી ઘેરાયેલા હોય છે, ત્‍યારે તેમની તાર્કિક વિચારશક્‍તિ ક્ષીણ થઈ જાય છે. જોકે, ગુજરાત અને મહારાષ્‍ટ્રમાં જોવા મળેલો પ્રતિકાર દર્શાવે છે કે સમાજનો એક શિક્ષિત અને વ્‍યવહારિક વર્ગ હજુ પણ આ ભ્રમજાળ સામે લડવા તૈયાર છે. કાયદાકીય માળખામાં રહેલી છટકબારીઓ અને રાજકીય આશ્રય આવા બાબાઓને સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે. ભારતીય બંધારણની કલમ ૫૧A (h) દરેક નાગરિકની વૈજ્ઞાનિક અભિગમ વિકસાવવાની ફરજ દર્શાવે છે. જ્‍યાં સુધી રાજ્‍ય પોતાના નાગરિકોને પૂરતી આરોગ્‍ય સેવાઓ, રોજગારી અને ઝડપી ન્‍યાય વ્‍યવસ્‍થા પૂરી નહીં પાડે, ત્‍યાં સુધી નિરાશ લોકો આવા‘દિવ્‍ય દરબારો'માં આશ્રય શોધતા રહેશે, અને અંધશ્રદ્ધા માત્ર શિક્ષણ તથા જાગળતિથી જ નાબૂદ થઈ શકશે.

કાયદેઆઝમ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપળીયા