ભારતીય સંસદીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એપ્રિલ ૨૦૨૬નું વર્ષ એક એવા વળાંક તરીકે અંકિત થશે જે આગામી અનેક દાયકાઓ સુધી દેશના રાજકીય, સામાજિક અને વહીવટી માળખાને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ભારત સરકાર દ્વારા સંસદના વિશેષ સત્રમાં રજૂ કરવામાં આવેલા ત્રણ અત્‍યંત મહત્ત્વપૂર્ણ વિધેયકોબંધારણ (૧૩૧મો સુધારો) વિધેયક ૨૦૨૬, સીમાંકન વિધેયક ૨૦૨૬ અને કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોના કાયદા (સુધારા) વિધેયક ૨૦૨૬ભારતની પ્રતિનિધિત્‍વ પ્રણાલીમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવવાની દિશામાં એક મજબૂત પગલું છે.

 આ કાયદાકીય પહેલનો મુખ્‍ય ઉદ્દેશ્‍ય માત્ર ભૌગોલિક મતવિસ્‍તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવાનો નથી, પરંતુ ભારતીય લોકશાહીમાં લાંબા સમયથી પ્રલંબિત મહિલા અનામતને વાસ્‍તવિક સ્‍વરૂપ આપવું અને વસ્‍તીના આધુનિક આંકડાઓ સાથે બેઠકોની ફાળવણીને સુસંગત બનાવવાનો છે.

આ અહેવાલ આ વિધેયકોની જટિલતા, તેના પક્ષ-વિપક્ષના તર્કો, બંધારણીય અસરો અને ભારતના સંઘીય માળખા પર તેની સંભવિત અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્‍લેષણ કરે છે.

સીમાંકન અને બંધારણીય સ્‍થગિતતાનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ

ભારતીય બંધારણની કલમ ૮૧ અને ૮૨ હેઠળ દર દસ વર્ષે થતી વસ્‍તી ગણતરી પછી લોકસભા અને રાજ્‍યોની વિધાનસભાઓની બેઠકોનું પુનઃનિર્ધારણ કરવાની જોગવાઈ છે.

આ પ્રક્રિયાનો હેતુ 'એક મત, એક મૂલ્‍ય' ના સિદ્ધાંતને જાળવી રાખવાનો છે, જેથી દરેક નાગરિકનું પ્રતિનિધિત્‍વ સમાન ધોરણે થાય. જોકે, ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા લોકસભાની બેઠકોની સંખ્‍યાને ૧૯૭૧ની વસ્‍તી ગણતરીના આધારે સ્‍થગિત (freeze) કરી દેવામાં આવી હતી.

આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્‍ય તર્ક એ હતો કે જે રાજ્‍યોએ વસ્‍તી નિયંત્રણ અને પરિવાર નિયોજનના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોનો અસરકારક અમલ કર્યો છે, તેમને પ્રતિનિધિત્‍વના સંદર્ભમાં નુકસાન ન થાય.

ત્‍યારબાદ, ૨૦૦૧માં ૮૪મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા આ સ્‍થગિતતાને વધુ ૨૫ વર્ષ માટે વધારીને ૨૦૨૬ સુધી કરવામાં આવી હતી.

આ સમયગાળા દરમિયાન ૨૦૦૨માં એક સીમાંકન આયોગની રચના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેણે માત્ર મતવિસ્‍તારોની સીમાઓમાં ફેરફાર કર્યો હતો, બેઠકોની કુલ સંખ્‍યામાં કોઈ વધારો કર્યો ન હતો.

 ૨૦૨૬માં આ પાંચ દાયકા જૂની સ્‍થગિતતા સમાપ્ત થઈ રહી હોવાથી, વર્તમાન સરકારે નવા વસ્‍તીકીય વાસ્‍તવિકતાઓને ધ્‍યાનમાં રાખીને સંસદનું નવું માળખું તૈયાર કરવા માટે આ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હાથ ધરી છે.

વિધેયકોનું માળખું અને મુખ્‍ય વૈધાનિક જોગવાઈઓ

વર્તમાન કાયદાકીય પેકેજ ત્રણ સ્‍તંભો પર આધારિત છે જે એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. આ ત્રણેય વિધેયકોનો સંયુક્‍ત હેતુ લોકસભાનું કદ વધારવું અને સીમાંકનની પ્રક્રિયાને વેગ આપવાનો છે.

બંધારણ (૧૩૧મો સુધારો) વિધેયક ૨૦૨૬

આ વિધેયક સમગ્ર પરિવર્તનનું કેન્‍દ્રબિદુ છે. તે બંધારણની કલમ ૮૧ અને ૮૨માં સુધારો કરવાની દરખાસ્‍ત કરે છે જેથી લોકસભાની સભ્‍ય સંખ્‍યામાં અભૂતપૂર્વ વધારો થઈ શકે.

રાજ્‍યોના પ્રતિનિધિઓ ૫૩૦ છે તેને બદલે ૮૧૫ થઈ શકે છે

કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિઓ  ૨૦ છે તેને બદલે ૩૫ થઈ શકે છે

કુલ લોકસભા બેઠકો ૫૫૦ છે (૫૪૩ ચૂંટાયેલ) તેને બદલે ૮૫૦ થઈ શકે છે આમ આ સુધારો લોકસભાની કુલ બેઠકોને ૫૪૩ થી વધારીને ૮૫૦ સુધી લઈ જવાની સત્તા આપે છે, જે આશરે ૫૦% થી ૫૫% જેટલો વધારો સૂચવે છે.

આ વધારો વસ્‍તીના વધારાને અનુરૂપ પ્રતિનિધિત્‍વ પૂરૂં પાડવા માટે અને મહિલાઓ માટેની ૩૩્રુ અનામત બેઠકોને સમાવવા માટે કરવામાં આવ્‍યો છે.

સીમાંકન વિધેયક ૨૦૨૬

સીમાંકન વિધેયક ૨૦૨૬ એક ઉચ્‍ચ-સત્તા ધરાવતા સીમાંકન આયોગની રચનાની જોગવાઈ કરે છે. આ આયોગ પાસે અદાલતી સત્તાઓ જેવી શક્‍તિઓ હશે અને તેના આદેશોને કોઈપણ અદાલતમાં પડકારી શકાશે નહીં. આ આયોગની રચના નીચે મુજબ હશે

અધ્‍યક્ષઃ સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન અથવા નિવૃત્ત ન્‍યાયાધીશ.

 સભ્‍યોઃ મુખ્‍ય ચૂંટણી કમિશનર અને સંબંધિત રાજ્‍યના ચૂંટણી કમિશનર.

સહયોગી સભ્‍યોઃ દરેક રાજ્‍ય માટે, લોકસભાના સ્‍પીકર દ્વારા નામાંકિત પાંચ સાંસદો અને પાંચ ધારાસભ્‍યો. જોકે, આ સહયોગી સભ્‍યોને આખરી નિર્ણયોમાં મતદાનનો અધિકાર રહેશે નહીં.

આ આયોગની પ્રાથમિક જવાબદારી દરેક રાજ્‍ય માટે બેઠકોની સંખ્‍યા નક્કી કરવી, મતવિસ્‍તારોની સીમાઓ દોરવી અને અનુસૂચિત જાતિ, જનજાતિ તથા મહિલાઓ માટે બેઠકો અનામત રાખવાની રહેશે.

કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોના કાયદા (સુધારા) વિધેયક ૨૦૨૬, ગૃહમંત્રી અમિત શાહ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલું આ વિધેયક કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) માં પણ આ જ પ્રકારના ફેરફારો લાગુ કરવા માંગે છે. તે ખાસ કરીને જમ્‍મુ-કાશ્‍મીર પુનઃરચના અધિનિયમ ૨૦૧૯, દિલ્‍હી રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ શાસન અધિનિયમ ૧૯૯૧ અને પુડુચેરી સરકાર અધિનિયમ ૧૯૬૩માં સુધારો કરે છે.

જમ્‍મુ-કાશ્‍મીરના સંદર્ભમાં એક મહત્‍વપૂર્ણ પાસું એ છે કે લેફટનન્‍ટ ગવર્નર દ્વારા વિધાનસભામાં નામાંકિત કરવામાં આવતી મહિલાઓની સંખ્‍યા ૨ થી વધારીને ૩ કરવાની જોગવાઈ છે. વધુમાં, પાકિસ્‍તાન હસ્‍તકના કાશ્‍મીર (PoJK) ની ૨૪ બેઠકોને સીમાંકન પ્રક્રિયામાં ધ્‍યાનમાં લેવાનો નિર્ધાર વ્‍યક્‍ત કરવામાં આવ્‍યો છે, જે ભારતની ભૌગોલિક અખંડિતતા પ્રત્‍યેની તેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

શાસક પક્ષના તર્કો અને સીમાંકનના ફાયદાઓ

સરકાર અને સત્તાધારી પક્ષ દ્વારા આ વિધેયકોના પક્ષમાં અનેક દલીલો રજૂ કરવામાં આવી છે, જે મુખ્‍યત્‍વે સશક્‍તિકરણ અને પ્રતિનિધિત્‍વના આધુનિકીકરણ પર કેન્‍દ્રિત છે.

મહિલા અનામતનું તાત્‍કાલિક અમલીકરણ

સરકારની સૌથી પ્રબળ દલીલ એ છે કે ૨૦૨૩માં પસાર થયેલ 'નારી શક્‍તિ વંદન અધિનિયમ' (૧૦૬મો બંધારણીય સુધારો) ના અમલીકરણ માટે સીમાંકન અનિવાર્ય છે. જો ૨૦૨૧ની વસ્‍તી ગણતરી (જે મોડી થઈ છે અને ૨૦૨૭માં પૂર્ણ થશે) ની રાહ જોવામાં આવે, તો મહિલા અનામત ૨૦૩૪ સુધી લંબાઈ શકે છે,

૨૦૧૧ની વસ્‍તી ગણતરીના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને સીમાંકન પ્રક્રિયા શરૂ કરવાથી ૨૦૨૯ની આગામી સામાન્‍ય ચૂંટણીમાં જ મહિલાઓ માટે ૩૩% બેઠકો અનામત રાખવાનું શક્‍ય બનશે. આ પગલું મહિલાઓને મુખ્‍ય પ્રવાહના રાજકારણમાં લાવવા માટેનો એક 'ઐતિહાસિક અવસર' હોવાનું સરકાર માને છે..

નાના મતવિસ્‍તારો અને સુશાસન

લોકસભાની બેઠકો ૫૪૩ થી વધારીને ૮૫૦ કરવાથી મતવિસ્‍તારોનું ભૌગોલિક કદ ઘટશે. હાલમાં, એક સાંસદ ૨૫ થી ૩૦ લાખ લોકોનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે, જે વિશ્વના અન્‍ય લોકશાહી દેશોની સરખામણીએ ઘણું વધારે છે.

 નાના મતવિસ્‍તારો થવાથી સાંસદ અને જનતા વચ્‍ચેનો સંપર્ક વધશે, જે પ્રજાકીય પ્રશ્નોના નિકાલમાં અને સુશાસનમાં મદદરૂપ થશે. વળી, બેઠકોની સંખ્‍યામાં વધારો કરવાથી મહિલાઓને અનામત આપતી વખતે હાલના પુરુષ પ્રતિનિધિઓના 'રાજકીય હિતો' ને નુકસાન પહોંચ્‍યા વિના તેમને સમાવી શકાશે, જે રાજકીય સંઘર્ષને ઘટાડશે.

લોકશાહી સમાનતાનું પુનઃસ્‍થાપન

સરકારની દલીલ છે કે 'એક વ્‍યક્‍તિ, એક મત, એક મૂલ્‍ય' ના સિદ્ધાંત મુજબ વસ્‍તીના વધારા સાથે બેઠકોમાં પણ ફેરફાર થવો જોઈએ. પાંચ દાયકાથી થીજી ગયેલું માળખું લોકશાહીના મૂળ સિદ્ધાંતોનું ઉલ્‍લંઘન કરે છે કારણ કે ઉત્તર ભારતના રાજ્‍યોમાં વસ્‍તી વધવા છતાં તેમની બેઠકો મર્યાદિત છે. આ વિધેયક વસ્‍તીકીય પરિવર્તનોને યોગ્‍ય રીતે પ્રતિબિબિત કરીને સંસદને વધુ 'પ્રતિનિધિ સદન' બનાવશે.

વિપક્ષી દળોના વિરોધના મુદ્દાઓ અને દલીલો

વિપક્ષી ગઠબંધન અને પ્રાદેશિક પક્ષોએ આ વિધેયકોને ગંભીર આશંકાઓ અને વિરોધ સાથે આવકાર્યા છે. તેમની ચિતાઓ મુખ્‍યત્‍વે સંઘવાદ અને જૂના ડેટાના ઉપયોગ પર આધારિત છે.

દક્ષિણ ભારતના રાજ્‍યોનો ‘વસ્‍તીકીય દંડ'

કોંગ્રેસ, ડીએમકે (DMK) અને તમિલનાડુના મુખ્‍યમંત્રી એમ.કે. સ્‍ટાલિને આક્ષેપ કર્યો છે કે આ સીમાંકન દક્ષિણ ભારતના રાજ્‍યો વિરુદ્ધ એક ષડયંત્ર છે.

દક્ષિણના રાજ્‍યોએ દાયકાઓથી રાષ્ટ્રીય નીતિઓનું પાલન કરીને વસ્‍તી નિયંત્રણમાં સફળતા મેળવી છે, જ્‍યારે ઉત્તર ભારતના રાજ્‍યો આ બાબતે પાછળ રહ્યા છે.

જો માત્ર વસ્‍તીના આધારે બેઠકો વધારવામાં આવશે, તો ઉત્તર ભારત (ખાસ કરીને યુપી અને બિહાર) ની બેઠકોમાં જંગી વધારો થશે અને દક્ષિણ ભારતનું રાજકીય મહત્‍વ ઘટી જશે. આને વિપક્ષો સારી કામગીરી માટે આપવામાં આવતી સજા તરીકે ઓળખાવે છે.

૨૦૧૧ના ડેટાની વિશ્વસનીયતા અને હેતુ

વિપક્ષનો તર્ક છે કે ૨૦૨૬માં સીમાંકન કરતી વખતે ૨૦૧૧ની વસ્‍તી ગણતરીના આંકડા વાપરવા એ અતાર્કિક છે કારણ કે આ ડેટા ૧૫ વર્ષ જૂનો છે.

સમાજવાદી પાર્ટીના અખિલેશ યાદવે દલીલ કરી છે કે જો સરકાર ખરેખર ન્‍યાયી સીમાંકન કરવા માંગતી હોય તો પહેલા નવી વસ્‍તી ગણતરી અને જાતિ આધારિત વસ્‍તી ગણતરી (Caste Census) કરવી જોઈએ.

વિપક્ષો આશંકા વ્‍યક્‍ત કરે છે કે સરકાર ૨૦૨૯ની ચૂંટણી જીતવા માટે 'પાછલા બારણેથી' પોતાની અનુકૂળતા મુજબ મતવિસ્‍તારોની પુનઃરચના (gerrymandering) કરવા માંગે છે.

સંઘીય માળખા પર હુમલો

કોંગ્રેસના કે.સી. વેણુગોપાલે આ વિધેયકોને ભારતના સંઘીય માળખા પરનો પાયાનો હુમલો ગણાવ્‍યો છે. વિપક્ષની દલીલ છે કે જો રાજ્‍યો વચ્‍ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ જશે, તો ભારતની વિવિધતા અને એકતા જોખમાશે. રાજ્‍યસભાની સત્તામાં સંભવિત ઘટાડો અને લોકસભાના આધિપત્‍યમાં વધારો થવાથી નાના રાજ્‍યોનો અવાજ દબાઈ જવાની ભીતિ છે.

સીમાંકન અને બેઠકોની ફાળવણીનું વિશ્‍લેષણ

સીમાંકનની પ્રક્રિયા બાદ લોકસભાનું ચિત્ર કેવી રીતે બદલાશે તે અંગે વિવિધ અંદાજો વ્‍યક્‍ત કરવામાં આવ્‍યા છે. સરકાર દ્વારા પ્રસ્‍તાવિત ૫૦% વધારાનું મોડેલ' (૫૦% Increase Model) આ વિવાદને શાંત કરવાનો પ્રયાસ છે.

રાજ્‍યવાર બેઠકોના અંદાજિત આંકડા

નીચેનું ટેબલ ૨૦૧૧ની વસ્‍તી ગણતરી અને સૂચિત ૮૫૦ બેઠકોના આધારે વિવિધ રાજ્‍યોની સંભવિત સ્‍થિતિ દર્શાવે છે.

હિન્‍દી બેલ્‍ટ

ઉત્તર પ્રદેશ  ૮૦ થી વધીને ૧૨૦ - ૧૪૦ થશે

બિહાર ૪૦ થી વધીને ૬૦ - ૭૩ થશે

મધ્‍ય પ્રદેશ  ૨૯ થી વધીને ૪૩ - ૫૧ થશે

રાજસ્‍થાન ૨૫ થી વધીને ૩૭ - ૪૮ થશે

દક્ષિણ ભારત

તમિલનાડુ  ૩૯ થી વધીને ૫૧ - ૫૯ થશે

આંધ્રપ્રદેશ  ૨૫ થી વધીને ૩૭ - ૩૮ થશે

તેલંગાણા ૧૭ થી વધીને ૨૫ - ૨૬ થશે

કર્ણાટક ૨૮ થી વધીને ૪૨ થશે

કેરળ  ૨૦ થી વધીને ૨૩ - ૩૦ થશે

અન્‍ય મહત્‍વના રાજ્‍યો

મહારાષ્ટ્ર ૪૮ થી વધીને ૭૨ થશે

પﾍમિ બંગાળ ૪૨ થી વધીને ૬૩ - ૬૪

ગુજરાત ૨૬ થી વધીને ૩૯ - ૪૦ થશે

ઓડિશા ૨૧ થી વધીને ૨૯ - ૩૨ થશે

આ આકડા પરથી સ્‍પષ્ટ થાય છે કે બેઠકોની સંખ્‍યા વધારવાથી કોઈ રાજ્‍યની બેઠકો ઘટશે નહીં (જે અત્‍યાર સુધીની સૌથી મોટી ચિતા હતી). જોકે, લોકસભામાં રાજ્‍યોનો 'સાપેક્ષ હિસ્‍સો' (relative share) ચોક્કસપણે બદલાશે. ઉત્તર ભારતના રાજ્‍યોનો પ્રભાવ વધશે જ્‍યારે દક્ષિણના રાજ્‍યોનો હિસ્‍સો વસ્‍તીના ઓછા વૃદ્ધિ દરને કારણે પ્રમાણમાં સ્‍થિર અથવા થોડો ઘટશે.

૫૦% વધારાના મોડેલની વિશિષ્ટતાઓ

ગૃહમંત્રી અમિત શાહના જણાવ્‍યા મુજબ, સરકાર એવું આયોજન કરી રહી છે કે દરેક રાજ્‍યની હાલની બેઠકોમાં આશરે ૫૦્રુ નો સીધો વધારો કરવામાં આવે. આ મોડેલની ખાસિયતો નીચે મુજબ છે

 સ્‍થિરતાઃ દક્ષિણ ભારતના રાજ્‍યોનો સંસદમાં કુલ હિસ્‍સો લગભગ ૨૪%  જળવાઈ રહેશે.

 આંકડાકીય તુલનાઃ આંધ્રપ્રદેશની બેઠકો ૨૫ થી વધીને ૩૮ થશે (૪.૬૦% થી ૪.૬૫% હિસ્‍સો), તેલંગાણાની ૧૭ થી ૨૬ થશે (૩.૧૩% થી ૩.૧૮% હિસ્‍સો) અને તમિલનાડુની ૩૯ થી ૫૯ થશે (૭.૧૮% થી ૭.૨૩% હિસ્‍સો).

રાજકીય બાંયધરીઃ આ મોડેલ દ્વારા સરકાર એ સુનિﾍતિ કરવા માંગે છે કે સીમાંકન માત્ર ગાણિતિક કવાયત ન બની રહેતા રાજકીય રીતે સંતુલિત રહે.

વહીવટી અને બંધારણીય અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્‍લેષણ

સીમાંકન અને બેઠકોનો વધારો માત્ર સંખ્‍યાની રમત નથી, પરંતુ તે ભારતના શાસન માળખા પર અનેક ગંભીર અસરો કરશે.

રાજ્‍યસભા અને સંઘીય અસંતુલન

બંધારણની કલમ ૮૦ મુજબ રાજ્‍યસભાની મહત્તમ સભ્‍ય સંખ્‍યા ૨૫૦ છે, જેમાં કોઈ ફેરફાર કરવાની દરખાસ્‍ત આ વિધેયકમાં નથી. આનાથી લોકસભા અને રાજ્‍યસભા વચ્‍ચેના ગુણોત્તરમાં મોટો ફેરફાર આવશે.

 ગુણોત્તર પરિવર્તનઃ હાલમાં આ ગુણોત્તર ૨.૨:૧ છે, જે ૮૫૦ બેઠકો સાથે ૩.૩:૧ થઈ જશે.

 સંયુક્‍ત બેઠક (Joint Sitting):  કલમ ૧૦૮ મુજબ જ્‍યારે બંને ગૃહો વચ્‍ચે કોઈ ખરડા પર અસંમતિ હોય ત્‍યારે સંયુક્‍ત બેઠક બોલાવવામાં આવે છે. લોકસભાનું કદ વધવાથી રાજ્‍યસભાનો અવાજ લગભગ નગણ્‍ય થઈ જશે.

 જો સરકાર પાસે લોકસભામાં ૫૬% બેઠકો હોય, તો તે રાજ્‍યસભાના બે-તૃતીયાંશ વિરોધને પણ સરળતાથી ફગાવી શકશે.

રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સાંસદો અને ધારાસભ્‍યોના મતોનું મૂલ્‍ય વસ્‍તીના આધારે નક્કી થાય છે. જો ઉત્તર ભારતના રાજ્‍યોમાં સાંસદોની સંખ્‍યા વધશે, તો રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં તે રાજ્‍યોનો અને કેન્‍દ્રમાં સત્તાધારી પક્ષનો પ્રભાવ નિર્ણાયક બની જશે. આનાથી નાના અને પ્રાદેશિક પક્ષોનું મહત્‍વ રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં ઘટી શકે છે.

કેન્‍દ્રીય મંત્રીમંડળનું વિસ્‍તરણઃ બંધારણના ૯૧મા સુધારા (૨૦૦૩) મુજબ મંત્રીઓની સંખ્‍યા લોકસભાની કુલ સંખ્‍યાના ૧૫% થી વધી ન શકે.

 મંત્રીઓની સંખ્‍યાઃ જો લોકસભા ૮૧૫ થી ૮૫૦ સભ્‍યોની થશે, તો મંત્રીમંડળનું કદ ૮૧ થી વધીને ૧૨૨ સુધી જઈ શકે છે.

વહીવટી પડકારઃ આટલું મોટું મંત્રીમંડળ ચલાવવું એ આર્થિક અને વહીવટી રીતે જાટિલ બની શકે છે. શું આટલા બધા મંત્રીઓની ખરેખર જરૂર છે તેવો પ્રશ્ન બંધારણીય નિષ્‍ણાતો ઉઠાવી રહ્યા છે.

કાયદાકીય અને ન્‍યાયિક પડકારોઃ આ વિધેયકો પસાર થયા બાદ પણ કોર્ટમાં અનેક સ્‍તરે પડકારાઈ શકે છે. ભારતીય ન્‍યાયતંત્ર આ પ્રક્રિયામાં મહત્‍વની ભૂમિકા ભજવશે.

વિશેષ બહુમતી અને રાજ્‍યની બહાલીઃ બંધારણ સુધારા વિધેયક (૧૩૧મો સુધારો) કલમ ૩૬૮ હેઠળ પસાર કરવો જરૂરી છે. આ માટે દરેક ગૃહમાં કુલ સભ્‍ય સંખ્‍યાની બહુમતી.

  હાજર રહી મતદાન કરનારના ૨/૩ (બે-તૃતીયાંશ) સભ્‍યોનો ટેકો.

 આ સુધારો સંઘીય માળખાને અસર કરતો હોવાથી, ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્‍યોની વિધાનસભાઓની બહાલી (ratification) પણ જરૂરી છે.

વિપક્ષો આ બહાલીની પ્રક્રિયામાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે, ખાસ કરીને બિન-હિન્‍દી રાજ્‍યોમાં.

બેઝિક સ્‍ટ્રક્‍ચર ડોક્‍ટ્રીન (મૂળભૂત ઢાંચો) સુપ્રીમ કોર્ટના ૧૯૭૩ના કેશવાનંદ ભારતી કેસ મુજબ, સંસદ બંધારણના 'મૂળભૂત ઢાંચા' માં ફેરફાર કરી શકતી નથી. વિરોધીઓ એવી દલીલ કરી શકે છે કે વસ્‍તીના આધારે રાજકીય સંતુલન ખોરવવું એ 'સંઘવાદ' અને 'સમાનતા' (આર્ટિકલ ૧૪) ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનું ઉલ્‍લંઘન છે. કેરળ સરકાર પહેલેથી જ આ પ્રકારના કાયદાકીય પડકારોની તૈયારી કરી રહી છે.

સીમાંકન આયોગની સ્‍વાયત્તતાઃ સીમાંકન આયોગના આદેશોને કોર્ટમાં પડકારી ન શકાય તેવી જોગવાઈ છે. જોકે, બંધારણીય સુધારો પોતે જ જો ગેરબંધારણીય હોય, તો સુપ્રીમ કોર્ટ આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની ન્‍યાયિક સમીક્ષા કરી શકે છે. આ મુદ્દો કાયદાકીય રીતે અત્‍યંત ગૂંચવણભર્યો છે અને તેના પર દેશની સર્વોચ્‍ચ અદાલતનો અભિપ્રાય નિર્ણાયક રહેશે.

 આર્થિક અસરો અને નાણા પંચની ભૂમિકાઃ સીમાંકન પ્રક્રિયાની આર્થિક અસરો પણ ગંભીર છે, જે મુખ્‍યત્‍વે કેન્‍દ્ર અને રાજ્‍યો વચ્‍ચેની મહેસૂલ વહેંચણી (Tax devolutiંઁ) પર આધારિત છે.

ટેક્‍સ ડિસ્‍ટ્રિબ્‍યુશનમાં અસમાનતાઃ ૧૬મું નાણા પંચ હાલમાં રાજ્‍યોને ભંડોળ ફાળવવા માટેના માપદંડો નક્કી કરી રહ્યું છે. વસ્‍તી એ આ ફાળવણીમાં એક મહત્‍વનું પાસું છે. દક્ષિણના રાજ્‍યોની ચિતા છે કે જો વસ્‍તીના આધારે બેઠકો વધશે, તો ભવિષ્‍યમાં નાણા પંચ પણ ઉત્તરના રાજ્‍યોને વધુ ભંડોળ ફાળવશે, જેનાથી પ્રગતિશીલ રાજ્‍યોને આર્થિક અન્‍યાય થશે.

વિકાસલક્ષી પ્રોત્‍સાહનોનો અભાવઃ સીમાંકન પ્રક્રિયામાં જો માત્ર વસ્‍તીને જ પ્રાધાન્‍ય આપવામાં આવે, તો વસ્‍તી નિયંત્રણ, શિક્ષણ અને આરોગ્‍ય ક્ષેત્રે સફળ રહેલા રાજ્‍યોને રાજકીય અને આર્થિક બંને રીતે નુકસાન થાય છે. નિષ્‍ણાતો સૂચવે છે કે એક એવું ફોર્મ્‍યુલા હોવું જોઈએ જેમાં વસ્‍તીની સાથે 'ડેમોગ્રાફિક પરફોર્મન્‍સ' (Demographic Performance) ને પણ મહત્‍વ આપવામાં આવે.

નિષ્‍કર્ષ અને વ્‍યૂહાત્‍મક માર્ગ નકશોઃ ડીલીમીટેશન બીલ ૨૦૨૬ અને તેને લગતા બંધારણીય સુધારાઓ ભારતની લોકશાહીને એક નવા યુગમાં લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પરંતુ આ માર્ગ પડકારોથી ભરેલો છે.

૧. સંતુલન અનિવાર્યઃ સરકારની ૫૦% બેઠક વધારો' યોજના રાજકીય તણાવ ઘટાડવા માટેની એક સારી શરૂઆત છે, પરંતુ તેની કાયદાકીય ગેરંટી આપવી જરૂરી છે. માત્ર આશ્વાસનોને બદલે જો આ જોગવાઈ બંધારણીય સુધારામાં જ સામેલ કરવામાં આવે, તો દક્ષિણ ભારતના રાજ્‍યોનો વિશ્વાસ જીતી શકાશે.

૨. મહિલા અનામતનું લક્ષ્યઃ મહિલા અનામતને ૨૦૨૯માં અમલી બનાવવી એ સામાજિક ન્‍યાય માટે અનિવાર્ય છે. આ ઉમદા હેતુ માટે રાજકીય પક્ષોએ લઘુત્તમ સર્વસંમતિ સાધવી જોઈએ, જેથી સીમાંકન વિવાદમાં મહિલાઓનો અધિકાર ફરીથી લંબાઈ ન જાય.

૩.સંઘવાદનું રક્ષણઃ ભારતની વિવિધતા જ તેની શક્‍તિ છે. સીમાંકન પ્રક્રિયા એવી રીતે હાથ ધરવી જોઈએ કે જેથી કોઈપણ પ્રદેશ પોતાને હાંસિયામાં ધકેલાયેલો ન અનુભવે. Degressive Proportionality જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મોડેલોનો અભ્‍યાસ કરીને વસ્‍તી અને વિકાસ વચ્‍ચે સંતુલન જાળવી શકાય છે.

૪. ડેટાની પારદર્શિતાઃ ૨૦૧૧ના ડેટાનો ઉપયોગ એ માત્ર એક વચગાળાની વ્‍યવસ્‍થા હોવી જોઈએ. સરકારે નવી વસ્‍તી ગણતરી ઝડપથી પૂર્ણ કરીને ૨૦૩૪ના સીમાંકન માટે સચોટ ડેટા તૈયાર કરવો જોઈએ જેથી લોકશાહીની પવિત્રતા જળવાઈ રહે. આગામી મહિનાઓમાં સંસદમાં થનારી ચર્ચાઓ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં સંભવિત અરજીઓ ભારતીય લોકશાહીના આ 'નવા બંધારણીય માળખા' નું ભવિષ્‍ય નક્કી કરશે.

એક રાષ્ટ્ર તરીકે, ભારતે એ સુનિﾍતિ કરવું પડશે કે તેની સંસદ માત્ર સંખ્‍યાબળનું પ્રદર્શન ન બની રહેતા, ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોની આકાંક્ષાઓનું સાચું પ્રતિબિબ બને. ૨૦૨૬નું સીમાંકન એ માત્ર નકશા પરની લીટીઓ નથી, પરંતુ તે ભારતના સંઘીય માળખા અને લોકશાહીની પરિપક્‍વતાની કસોટી છે.(૪૦.૩૯)

અહેવાલ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપરીયા

કાયદેઆઝમ (મો.૯૪૨૭૨