ધમાકા કરતા ફટાકડાને નહિ, પ્રકાશ પાથરતા દીવાઓને પ્રાધાન્ય આપીએ
ફટાકડાથી થતા નુકશાન અંગે ચેતવતા દિપ્તી હરખાણી
રાજકોટઃ ફટાકડા નામ સાંભળતાં જ આંખો સામે રંગબેરંગી પ્રકાશ, ચમક અને ધમાકેદાર અવાજનું દૃશ્ય ઊભું થાય છે. તહેવારો, લગ્નપ્રસંગો અને વિવિધ ઉજવણીઓમાં ફટાકડા આનંદ અને ઉત્સાહનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ ક્ષણિક આનંદની કિંમત આપણા પર્યાવરણ અને જીવસળષ્ટિને ચૂકવવી પડે છે. ફટાકડાની ઉત્પત્તિ આશરે ૨,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ચીનમાં થઈ હતી. શરૂઆતમાં વાંસને ગરમ કરવાથી ઉત્પન્ન થતા અવાજનો ઉપયોગ થતો હતો, ત્યારબાદ નવમી સદીમાં પોટેશિયમ નાઇટ્રેટ, સલ્ફર અને ચારકોલના મિશ્રણમાંથી ગનપાઉડરની શોધ થઈ. સમય જતાં ફટાકડામાં વિવિધ ધાતુઓના ક્ષારોનો ઉપયોગ કરીને રંગબેરંગી પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરવામાં આવવા લાગ્યો. ફટાકડામાં રહેલા રસાયણો ઝડપથી દહન પામે છે, જેના કારણે ગરમી, પ્રકાશ, અવાજ અને વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. સ્ટ્રોન્ટિયમથી લાલ, સોડિયમથી પીળો, બેરિયમથી લીલો અને તાંબાના સંયોજનોથી વાદળી રંગ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
ફટાકડા ફૂટવાથી વાતાવરણમાં ધુમાડો, સૂક્ષ્મ રજકણો અને વિવિધ વાયુઓ ફેલાય છે, જે હવાની ગુણવત્તા ખરાબ કરે છે. સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને અન્ય પ્રદૂષકો શ્વસનતંત્રને અસર કરી શકે છે, જ્યારે સૂક્ષ્મ રજકણો અસ્થમા અને હૃદયસંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો માટે જોખમી બની શકે છે. ફટાકડાનો તીવ્ર અવાજ બાળકો, વળદ્ધો, બીમાર વ્યક્તિઓ અને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે તણાવકારક બની શકે છે. પશુ-પક્ષીઓ પણ આ અવાજથી ભયભીત થાય છે અને તેમની સામાન્ય જીવનશૈલી ખોરવાય છે. ફટાકડામાંથી નીકળતા રાસાયણિક અવશેષો જમીન અને જળસ્રેતોને દૂષિત કરી શકે છે, જ્યારે તેના કચરાથી પર્યાવરણમાં વધુ પ્રદૂષણ ફેલાય છે. આ ઉપરાંત, ફટાકડાના કારણે દાઝવાના બનાવો, આગ અને અન્ય અકસ્માતો થવાની શકયતા પણ રહે છે. આમ, ફટાકડાનો ઝગમગાટ ભલે થોડા સમય માટે આનંદ આપે, પરંતુ તેની અસરો લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણ અને જીવસળષ્ટિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ફટાકડાના પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે ભારતમાં CSIR–NEERI દ્વારા ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ગ્રીન ફટાકડાના વિકાસ માટે સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે. આવા ફટાકડા પરંપરાગત ફટાકડાની સરખામણીએ કેટલાક પ્રદૂષકોનું ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત નથી. તેથી પર્યાવરણની સાચી કાળજી રાખવા માટે ફટાકડા ટાળવા અથવા તેનો ઉપયોગ ઘટાડવો વધુ સારો વિકલ્પ છે. ખાસ કરીને દિવાળી જેવા પ્રકાશના પર્વને માટીના દીવા, LED લાઇટ, રંગોળી અને પરિવાર સાથેના આનંદમય સમય દ્વારા પણ યાદગાર બનાવી શકાય છે.
તહેવારની સાચી ખુશી માત્ર ઝગમગાટમાં નહીં, પરંતુ પ્રકળતિ, માનવજીવન અને સમગ્ર જીવસળષ્ટિની સુરક્ષામાં રહેલી છે. ચાલો, આ દિવાળીએ ફટાકડાના ધમાકા કરતાં દીવાઓના પ્રકાશને પ્રાધાન્ય આપીએ અને સ્વચ્છ, સ્વસ્થ તથા પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણના નિર્માણમાં સહભાગી બનીએ.(૬.૯)
દિપ્તી હરખાણી
મો. ૯૬૨૪૨ ૮૯૨૦૮
રાજકોટ
(3:44 PM IST)
