તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
સાયલન્ટ કિલરઃ ‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' બેક્ટેરિયા શરીર માટે અત્યંત ઘાતક
‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' મૂળભૂત રીતે માટી અને પાણીમાં જોવા મળતો બેક્ટેરિયા છે, પરંતુ તેનું સૌથી ઘાતક સ્વરૂપ હોસ્પિટલના વાતાવરણમાં જન્મે છે. તે ‘મલ્ટી-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ' બની ગયો છે. દર્દીને બચાવવા માટે અપાતી સૌથી પાવરફુલ એન્ટીબાયોટીક દવાઓની પણ આ બેક્ટેરિયા પર કોઈ જ અસર થતી નથી. તે પોતાની જાતને એટલી ઝડપથી બદલે છે (મ્યુટેશન) કે દવાઓ તેને મારી શકવામાં નિષ્ફળ રહે છે : અમદાવાદના ચાંદખેડા વિસ્તારમાં આવેલ મારુતિ પ્લાઝા એપાર્ટમેન્ટમાં બે સગી માસુમ બહેનોના શંકાસ્પદ મોતની ચકચારી ઘટના અંગે પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં બહાર આવેલી વિગતોના પગલે આ ખતરનાક બેક્ટેરિયા અંગે જાણ થઈ
રાજકોટઃ તબીબી અને વિજ્ઞાન જગતમાં હાલમાં એક અત્યંત ખતરનાક બેક્ટેરિયા ‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' (Acinetobacter baumannii) વિશે ભારે ચિતા જોવા મળી રહી છે. આ માત્ર કોઈ સામાન્ય ઇન્ફેક્શન નથી, પરંતુ એક એવો ‘સુપરબગ' છે જેણે આધુનિક મેડિકલ સાયન્સની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓ માટે આ બેક્ટેરિયા જીવલેણ સાબિત થઈ રહ્યો છે. સત્તાવાર મેડિકલ જર્નલ્સ અને વિજ્ઞાન પ્લેટફોર્મ્સ પરથી મળતી માહિતી મુજબ આ બેક્ટેરિયા વિશેની સંપૂર્ણ વિગતો અહીં પ્રસ્તુત છે.
આ બેક્ટેરિયા શું છે અને તે શા માટે આટલો ખતરનાક છે?: ‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' મૂળભૂત રીતે માટી અને પાણીમાં જોવા મળતો બેક્ટેરિયા છે, પરંતુ તેનું સૌથી ઘાતક સ્વરૂપ હોસ્પિટલના વાતાવરણમાં જન્મે છે. આ બેક્ટેરિયાની સૌથી ખતરનાક બાબત એ છે કે તે 'મલ્ટી-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ' (અનેક દવાઓ સામે પ્રતિકાર કરવાની શક્તિ ધરાવતો) બની ગયો છે. દર્દીને બચાવવા માટે અપાતી સૌથી પાવરફુલ અને મોંઘી એન્ટીબાયોટીક દવાઓની પણ આ બેક્ટેરિયા પર કોઈ જ અસર થતી નથી. તે પોતાની જાતને એટલી ઝડપથી બદલે છે (મ્યુટેશન) કે દવાઓ તેને મારી શકવામાં નિષ્ફળ રહે છે.
બેક્ટેરિયા શરીરમાં કેવી રીતે દાખલ થાય છે?: આ બેક્ટેરિયા હવા મારફતે ઉડીને શ્વાસમાં જતો નથી, પરંતુ તે સીધા સંપર્કથી શરીરમાં પ્રવેશે છે. મુખ્યત્વે નીચે મુજબની રીતે તે શરીરમાં દાખલ થાય છે.
૧. વેન્ટિલેટર અને શ્વાસની નળીઓઃ આઈસીયુ (ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ) માં જે દર્દીઓને કૃત્રિમ શ્વાસ આપવા માટે નળીઓ નાખવામાં આવે છે, તેના મારફતે આ બેક્ટેરિયા સીધા ફેફસાંમાં પ્રવેશી જાય છે.
૨. ખુલ્લા ઘા અને સર્જરીઃ ઓપરેશન પછીના ખુલ્લા ઘા, દાઝેલા દર્દીઓની ચામડી કે ટાંકા મારફતે તે લોહીમાં ભળી જાય છે.
૩. કેથેટર (પેશાબની નળી): હોસ્પિટલમાં દર્દીઓને લગાવવામાં આવતી કેથેટર મારફતે તે પેશાબના માર્ગમાં ઇન્ફેક્શન ફેલાવે છે.
૪. તબીબી સાધનોઃ ડોક્ટરના હાથ, નર્સિગ સ્ટાફના કપડાં કે બરાબર સાફ ન થયેલા મેડિકલ સાધનોના સીધા સંપર્કથી તે એક દર્દીથી બીજા દર્દીમાં ફેલાય છે.
શરીર પર આ બેક્ટેરિયાની શું અસર થાય છેર્?ં: એકવાર આ બેક્ટેરિયા શરીરમાં ઘૂસી જાય પછી તે અનેક ગંભીર બીમારીઓને જન્મ આપે છેઃ
ન્યુમોનિયાઃ ફેફસાંમાં ભયંકર ચેપ લગાડે છે, જેનાથી દર્દીને શ્વાસ લેવામાં અત્યંત તકલીફ પડે છે અને ફેફસાં કામ કરતા બંધ પડી શકે છે.
સેપ્સિસ (લોહીનું ઇન્ફેક્શન): જો આ બેક્ટેરિયા લોહીમાં ભળી જાય, તો તે આખા શરીરમાં ઝેર ફેલાવે છે (સેપ્સિસ), જેના કારણે શરીરના અંગો એકપછી એક ફેઈલ થવા લાગે છે.
મેનેન્જાઇટિસઃ કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ બેક્ટેરિયા મગજ અને કરોડરજ્જુની આસપાસના પ્રવાહીમાં પહોંચી જઈને મગજનો જીવલેણ તાવ પ્રેરે છે.
કોને વધુ ખતરો છે, કોને નથી?: સ્વસ્થ રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા સામાન્ય લોકોને આ બેક્ટેરિયાથી ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. આ બેક્ટેરિયા મુખ્યત્વે એવા લોકોને શિકાર બનાવે છે જેઓ પહેલેથી જ ગંભીર બીમારીઓથી પીડાય છે, જેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાવ નબળી પડી ગઈ છે, અથવા જેઓ અઠવાડિયાઓથી હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં દાખલ છે.
અમદાવાદના ચાંદખેડા વિસ્તારમાં આવેલ મારુતિ પ્લાઝા એપાર્ટમેન્ટમાં બે સગી માસુમ બહેનોના શંકાસ્પદ મોતની ચકચારી ઘટના અંગે પોસ્ટમોર્ટમ (પીએમ) રિપોર્ટમાં બહાર આવેલી વિગતોના પગલે આ ખતરનાક બેક્ટેરિયા અંગે જાણ થઈ હતી. વિમલ પ્રજાપતિ નામના વ્યક્તિએ ડેરીમાંથી ઢોંસાનું ખીરૂં ખરીદ્યું હતું. આ ખીરામાંથી બનેલા ઢોંસા ખાધા પછી પરિવારની તબિયત બગડી હતી, જેમાં તેમની ૩ મહિનાની પુત્રી રાહા અને ૩ વર્ષની પુત્રી મિષ્ટીનું મોત નીપજ્યું હતું. શરૂઆતમાં એવું અનુમાન હતું કે મોત ફૂડ પોઇઝનિગ અથવા ઢોંસાના ખીરાના કારણે થયું છે. પરંતુ ૩ વર્ષની મિષ્ટીના પીએમ રિપોર્ટમાં તેના શરીરમાંથી ‘એસિનેટોબેક્ટર' નામનો અત્યંત જોખમી બેક્ટેરિયા મળી આવ્યો છે, જેના ઇન્ફેક્શનના કારણે તેનું મોત થયું હતું.
ડબ્લ્યુએચઓ (વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા)ની
‘રેડ એલર્ટ' ચેતવણી
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (ડબ્લ્યુએચઓ) દ્વારા એવા ખતરનાક બેક્ટેરિયાની એક યાદી બહાર પાડવામાં આવી છે જેના માટે નવી દવાઓ શોધવી તાતી જરૂરિયાત છે. આ યાદીમાં ‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' ને સૌથી ઉપરની 'પ્રાયોરિટી ૧ (ક્રિટિકલ)' કેટેગરીમાં રાખવામાં આવ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્બાપેનેમ નામની શક્તિશાળી દવા પણ આની સામે નકામી સાબિત થઈ રહી હોવાથી તેને ‘કાર્બાપેનેમ-રેઝિસ્ટન્ટ એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે ભવિષ્યની મહામારીનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે તેવી દહેશત વૈજ્ઞાનિકો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' સામે લડતના ઉપાયો, નિવારણ અને લેટેસ્ટ રિસર્ચ
‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' સામે લડતના ઉપાયો, નિવારણ અને નવીનતમ સંશોધન
આ ‘સુપરબગ' અત્યંત ખતરનાક છે અને મોટાભાગની એન્ટીબાયોટીક્સ સામે પ્રતિકાર શક્તિ ધરાવે છે, પરંતુ મેડિકલ સાયન્સ તેની સામે લડવા માટે સતત નવા ઉપાયો શોધી રહ્યું છે.
૧. આ બેક્ટેરિયા સામે હાલમાં શું ઉપાય અને સારવાર છે?
જ્યારે આ બેક્ટેરિયા પર સામાન્ય દવાઓ અસર નથી કરતી, ત્યારે તબીબો નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે.
કોમ્બિનેશન થેરાપીઃ ડોક્ટરો કોઈ એક દવા આપવાને બદલે બે કે ત્રણ શક્તિશાળી એન્ટીબાયોટીક્સ (જેમ કે પોલીમિક્સીન્સ, ટાઇગેસાયક્લીન, અને સેફિડેરોકોલ) નું મિશ્રણ કરીને દર્દીને આપે છે, જેથી બેક્ટેરિયાને ખતમ કરી શકાય.
નવી મંજૂર થયેલી દવા (ઝેકદુરો): મે ૨૦૨૩માં અમેરિકાની સંસ્થા એફ઼ડી.એ. દ્વારા ઝેકદુરો (સલ્બેક્ટમ-ડુર્લોબેક્ટમ) નામની નવી દવાને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ દવા ખાસ કરીને ‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' દ્વારા થતા ન્યુમોનિયાની સારવાર માટે જ બનાવવામાં આવી છે અને તે અત્યંત કારગર સાબિત થઈ રહી છે.
‘એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' સામે લડતના ઉપાયો, નિવારણ અને નવીનતમ સંશોધર્નં: આ ‘સુપરબગ' અત્યંત ખતરનાક છે અને મોટાભાગની એન્ટીબાયોટીક્સ સામે પ્રતિકાર શક્તિ ધરાવે છે, પરંતુ મેડિકલ સાયન્સ તેની સામે લડવા માટે સતત નવા ઉપાયો શોધી રહ્યું છે.
૨.હોસ્પિટલોમાંથી આ બેક્ટેરિયાના નાશ માટે શું કરવું જરૂરી છે?
આ બેક્ટેરિયા સામાન્ય સફાઈથી મરતો ન હોવાથી હોસ્પિટલોએ વિશેષ પગલાં લેવા પડે છે
એડવાન્સ ક્લિનિગ ટેકનોલોજીઃ હોસ્પિટલના રૂમ, આઈ.સી.યુ. અને ઓપરેશન થિયેટરને જંતુમુક્ત કરવા માટે હવે અલ્ટ્રાવાયોલેટ (યુવી-સી) પ્રકાશ અને હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ વરાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ટેકનોલોજી ખૂણેખૂણામાં છુપાયેલા બેક્ટેરિયાના ડી.એન.એ. નો નાશ કરે છે.
કડક ઇન્ફેક્શન કંટ્રોલઃ દર્દીની તપાસ કરતા પહેલા અને પછી મેડિકલ સ્ટાફ દ્વારા હાથનું કડક સેનિટાઈઝેશન, મેડિકલ સાધનોનું યોગ્ય સ્ટરીલાઈઝેશન અને સિંગલ-યુઝ સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ જરૂરી છે.
દર્દીઓનું આઇસોલેશનઃ જે દર્દીમાં આ ઇન્ફેક્શન જોવા મળે તેને તાત્કાલિક અલગ રૂમમાં (આઇસોલેશન વોર્ડમાં) શિફટ કરવા જરૂરી છે, જેથી તે અન્ય નબળા દર્દીઓમાં ન ફેલાય.
૩. આ બેક્ટેરિયાને મારવા માટેનું નવીનતમ સંશોધન શું છે?
વિજ્ઞાન જગતમાં તાજેતરમાં જ આ સુપરબગને હરાવવા માટે કેટલીક ઐતિહાસિક સફળતાઓ મળી છે.
ઝોસુરાબાલ્પિનની શોધઃ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪માં વૈજ્ઞાનિકોએ ‘ઝોસુરાબાલ્પિન' નામનું એક નવું એન્ટીબાયોટીક શોધ્યું છે. છેલ્લા ૫૦ વર્ષમાં આ એક મોટી સફળતા છે કારણ કે આ દવા 'એસીનેટોબેક્ટર બૌમાની' ની બહાર રહેલા મજબૂત કવચને તોડીને તેને ખતમ કરવામાં સક્ષમ છે.
કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (એ.આઈ.) દ્વારા નવી દવાની શોધઃ એમ.આઈ.ટી. (મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી) ના સંશોધકોએ એ.આઈ. ની મદદથી હજારો રસાયણોનું વિશ્લેષણ કરીને ‘અબાઉસીન' નામનું નવું કમ્પાઉન્ડ શોધ્યું છે. આ કમ્પાઉન્ડની ખાસિયત એ છે કે તે શરીરના સારા બેક્ટેરિયાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના માત્ર ને માત્ર આ જ ખતરનાક બેક્ટેરિયાને નિશાન બનાવીને મારે છે.
ફેજ થેરાપીઃ આ એક અત્યંત આધુનિક પદ્ધતિ છે જેના પર મોટા પાયે સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. આમાં ‘બેક્ટેરિયોફેજ' નામના એવા ખાસ વાયરસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે માનવ શરીરને કોઈ નુકસાન પહોંચાડતા નથી પરંતુ તે બેક્ટેરિયાને શોધીને ખાઈ જાય છે. જ્યારે બધી જ દવાઓ નિષ્ફળ જાય ત્યારે આ પદ્ધતિ જીવતદાન આપી શકે છે.
આમ, ભલે આ બેક્ટેરિયા અત્યંત ઘાતક છે, પરંતુ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને નવા મેડિકલ સંશોધનના આધારે વૈજ્ઞાનિકો તેની સામે લડવાના સચોટ અને અસરકારક રસ્તાઓ વિકસાવી રહ્યા છે.
હોસ્પિટલના વાતાવરણમાં મહિનાઓ સુધી જીવતો રહેતો ‘રાક્ષસ'
આ બેક્ટેરિયાની ભયાનકતા એ છે કે તે અત્યંત કઠોર વાતાવરણમાં પણ ટકી શકે છે. હોસ્પિટલની દીવાલો, પથારીના સળિયા, દરવાજાના હેન્ડલ, કીબોર્ડ કે સુકા વાતાવરણમાં તે કોઈ પણ જાતના ખોરાક કે પાણી વિના અઠવાડિયાઓ કે મહિનાઓ સુધી જીવંત રહી શકે છે. સામાન્ય ફિનાઈલ કે સફાઈના રસાયણો પણ તેને પૂરી રીતે નષ્ટ કરી શકતા નથી, જેના કારણે હોસ્પિટલો માટે તેને જડમૂળથી દૂર કરવો એક મોટો અને જટિલ પડકાર બની ગયો છે.
(10:33 AM IST)
