તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
વાઘબારસ : ગૌસેવા - વાણીની પવિત્રતા અને જીવદયા સાથે દિવાળીના પર્વનો મંગલ પ્રારંભ
ભારતીય સંસ્કળતિમાં દરેક તહેવાર માત્ર આનંદ-ઉલ્લાસ કે ધાર્મિક વિધિ પૂરતો સીમિત નથી હોતો પરંતુ તેની પાછળ કોઈ ને કોઈ ઊંડો આધ્યાત્મિક-નૈતિક અને સામાજિક સંદેશ રહેલો હોય છે.આપણા તહેવારો માનવજીવનને સંસ્કારમય બનાવવા, પ્રકળતિ પ્રત્યે કળતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા, જીવમાત્ર પ્રત્યે કરૂણા રાખવા અને જીવનમાં સદગુણોનું સિંચન કરવા માટે પ્રેરણા આપે છે.
દિવાળીના પર્વનો પરંપરાગત પ્રારંભ આસો વદ બારસ એટલે કે વાઘબારસથી થાય છે ત્યારબાદ ધનતેરસ, કાળીચૌદશ, દિવાળી, નૂતન વર્ષ અને ભાઈબીજ જેવા તહેવારો આવે છે. આ છ પર્વો જીવનનાં જુદાં જુદાં મૂલ્યો અને સંદેશાઓ લઈને આવે છે. વાઘબારસ આપણને ગૌસેવા, જીવદયા, વાણીની પવિત્રતા અને કળતજ્ઞતાનો સંદેશ આપે છે.
વાઘબારસને વિવિધ પ્રદેશોમાં ગોવત્સ દ્વાદશી - નંદિની વ્રત અને વસુબારસ જેવા નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.અલગ અલગ -દેશોમાં તેની ઉજવણીની રીત અને ધાર્મિક માન્યતાઓમાં થોડો તફાવત જોવા મળે છે. કેટલીક લોકપરંપરાઓમાં તેને વાક્-બારસ સાથે જોડવામાં આવે છે. ‘વાક્' એટલે વાણી કે વાચા. વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી સરસ્વતીની ઉપાસના સાથે જોડાયેલી આ ભાવના આપણને વાણીનો સંયમ અને મધુરતાનું મહત્વ સમજાવે છે.
‘ગૌ' એટલે ગાય અને ‘વત્સ' એટલે વાછરડું. ગોવત્સ દ્વાદશીના દિવસે ગાય અને વાછરડાનું પૂજન કરવામાં આવે છે. ભારતીય વૈદિક અને પુરાણિક પરંપરામાં ગાયને માતા સમાન પવિત્ર સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ગાય માનવજીવન માટે પોષણનો આધાર રહી છે. દૂધ દ્વારા તે પોષણ આપે છે અને ભારતીય કળષિપ્રધાન સમાજમાં ખેતી-ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા તથા ગળહજીવનમાં પણ તેનું વિશેષ યોગદાન રહ્યું છે. આથી ગાયને માત્ર એક પશુ તરીકે નહીં પરંતુ માતળભાવ અને કળતજ્ઞતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવી છે.
પુરાણિક માન્યતા અનુસાર સમુદ્રમંથનમાંથી કામધેનુ નામની દિવ્ય ગાય પ્રગટ થઈ હતી. કામધેનુને ઇચ્છિત ફળ આપનારી દિવ્ય શક્તિના પ્રતીક તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. ગાયના ધાર્મિક મહિમાનું વર્ણન વિવિધ પુરાણો અને ધર્મગ્રંથોમાં જોવા મળે છે. ગાયમાં તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓનો વાસ છે એવી લોકપ્રચલિત માન્યતા પણ છે.
માનવજીવનમાં વાણીનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.વાણી દ્વારા જ મનુષ્ય પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને સંસ્કારોની અભિવ્યક્તિ કરે છે. મીઠાં વચનો તૂટેલા સંબંધોને પણ જોડવાની શક્તિ ધરાવે છે જ્યારે કઠોર અને અપમાનજનક શબ્દો વર્ષો જૂના સંબંધોમાં પણ અંતર પેદા કરી શકે છે.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાયઃ૧૭/૧૫માં ભગવાન શ્રીકળષ્ણે વાણીના તપનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે.
જે વાણી કોઈના મનમાં ઉદ્વેગ કે દુઃખ ઉત્પન્ન ન કરે, જે સત્ય હોય, પ્રિય હોય અને બીજાના હિતમાં હોય તેમજ સ્વાધ્યાયનો અભ્યાસ કરવામાં આવે તેને વાણીનું તપ કહેવામાં આવે છે.
ગુજરાત સહિત ભારતના અનેક વેપારી પરિવારોમાં વાઘબારસના દિવસે હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની, જૂના વ્યવહારોની સમીક્ષા કરવાની અને નવા વર્ષ માટે વ્યવસ્થિત આયોજન કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે, આ પરંપરાનો એક સુંદર જીવનબોધ છે.જેમ આપણે વેપારમાં જૂના હિસાબો તપાસીએ છીએ તેમ જીવનમાં પણ આપણા કર્મો-વ્યવહારો અને સંબંધોનો હિસાબ તપાસવો જોઈએ. કોઈનું દેવું બાકી હોય તો ચૂકવવાનો પ્રયાસ કરવો, કોઈનું મન દુભાવ્યું હોય તો ક્ષમા માગવી, કોઈની સાથે અન્યાય થયો હોય તો સુધારો કરવો અને નવા વર્ષમાં પ્રામાણિકતાથી જીવન જીવવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ.ધન કમાવવું જીવનની જરૂરિયાત છે પરંતુ ધન સાથે ધર્મ-નીતિ અને પ્રમાણિકતા જોડાય ત્યારે જ સાચી સમળદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
કેટલીક ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર ગાયને ભોજન કરાવવાથી પુણ્ય મળે છે, પાપોનું ક્ષાલન થાય છે અને પરિવારમાં સુખ-સમળદ્ધિ આવે છે. આ માન્યતાઓનો આધ્યાત્મિક ભાવ સમજવો જોઈએ પરંતુ કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક વિધિથી અકાળ મળત્યુ અટકે જ છે કે તમામ પાપો નાશ પામે જ છે એવો નિﾍતિ દાવો કરવો યોગ્ય નથી. ધર્મનો સાચો આધાર શ્રદ્ધા સાથે સદાચાર અને જીવમાત્ર પ્રત્યેની કરૂણા છે.ગાયની સેવા સાથે ભૂખ્યા મનુષ્યોને ભોજન આપવું, પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવી, નિરાધાર પશુઓને સહાય કરવી અને બીમાર જીવોની સારવાર કરાવવી પણ જીવદયાનાં ઉત્તમ સ્વરૂપો છે. સાચી પૂજા એ છે જેમાં હૃદયમાં દયા જાગે અને હાથ દ્વારા સેવા થાય.
ભારતીય સંસ્કળતિમાં વાઘને માતા દુર્ગાના વાહન તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. દેવી દુર્ગાનું આ સ્વરૂપ અધર્મ સામે સંઘર્ષ કરવાની શક્તિ અને ધર્મની રક્ષા માટેના સાહસનું પ્રતીક છે. આ પ્રતીકાત્મક અર્થ આપણને સમજાવે છે કે જીવનમાં મુશ્કેલીઓથી ડરીને ભાગવું નહીં પરંતુ ધૈર્ય-આત્મવિશ્વાસ અને વિવેકથી તેનો સામનો કરવો જોઈએ, પરંતુ શક્તિનો અર્થ બીજાને દબાવવો કે નુકસાન પહોંચાડવું નથી. સાચી શક્તિ તો નબળાની રક્ષા કરવામાં, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવામાં અને પોતાના મનના દુર્ગુણો પર વિજય મેળવવામાં છે.
તહેવારોનું સાચું મહત્વ ત્યારે પ્રગટ થાય છે જ્યારે આપણે તેમની પાછળ રહેલા જીવનમૂલ્યોને આપણા વ્યવહારમાં ઉતારીએ.વાઘબારસ આપણને ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બાબતોનું સ્મરણ કરાવે છે. વાણીની શુદ્ધિ. આપણા શબ્દોમાં સત્ય, પ્રેમ, નમ્રતા અને હિતભાવ હોવો જોઈએ. જીવમાત્ર પ્રત્યે દયા.. દરેક જીવમાં પરમાત્માની રચનાનું દર્શન કરીને તેની સાથે કરૂણા અને સહાનુભૂતિથી વર્તવું જોઈએ. વ્યવહારમાં પ્રામાણિકતા.. ધન,વેપાર,સંબંધો અને સામાજિક જવાબદારીઓમાં સત્યનિષ્ઠા જાળવવી જોઈએ.
સંત નિરંકારી મિશનની આધ્યાત્મિક વિચારધારા પણ બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા સર્વત્ર એક નિરાકાર પરમાત્માનું દર્શન કરીને માનવમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમ, દયા, નમ્રતા અને સેવાભાવ કેળવવાની પ્રેરણા આપે છે.
વાઘબારસના પવિત્ર અવસરે ગૌસેવા, જીવદયા, મધુર વાણી અને પ્રામાણિકતાનો સંકલ્પ લઈએ. આપણા જીવનમાં પ્રેમ, સેવા, સદ્ભાવના અને માનવતાનો દીપ પ્રગટાવીએ કારણ કે દિવાળીના દીપકનો સાચો પ્રકાશ ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે તે આપણા અંતરના અજ્ઞાન-અહંકાર અને દ્વેષના અંધકારને દૂર કરીને સમગ્ર સમાજના જીવનમાં સુખ-શાંતિ અને સદ્ભાવનાનો પ્રકાશ ફેલાવે. (૩૬.૪)
આલેખન
કુ.લક્ષ્મી દુબે
(2:15 PM IST)
