ભારતીય લોકશાહી વિશ્વની સૌથી મોટી અને ગતિશીલ લોકશાહી પ્રણાલી છે, જેમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા એ તેની આધારશિલા સમાન છે. ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૨૪ હેઠળ ચૂંટણી પંચને સ્‍વતંત્ર અને નિષ્‍પક્ષ ચૂંટણીઓ યોજવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.

૧૯૫૦ થી શરૂ કરીને આજ દિન સુધી, ભારતની ચૂંટણી પ્રણાલીમાં અનેક તકનીકી અને પ્રક્રિયાગત પરિવર્તનો આવ્‍યા છે. આ પરિવર્તનોમાં સૌથી નોંધપાત્ર પરિવર્તન એ બેલેટ પેપર (મતપત્ર) થી ઈલેક્‍ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (EVM) તરફનું સંક્રમણ છે. જોકે, આ તકનીકી પ્રગતિએ વહીવટી કાર્યક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે, પરંતુ તેની સાથે મતદારોની ગુપ્તતા અને પરિણામો બાદ અમુક વિસ્‍તારોની ઉપેક્ષાના ગંભીર પ્રશ્નો પણ ઉભા કર્યા છે.

આ અહેવાલનો મુખ્‍ય ઉદ્દેશ્‍ય બૂથ મુજબની મતગણતરીથી ઉત્‍પન્ન થતી સમસ્‍યાઓ, ખાસ કરીને જે વિસ્‍તારોમાં ઓછા મતો મળ્‍યા હોય તેની થતી ઉપેક્ષા, અને તેના નિવારણ માટેના ઉપાયોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્‍લેષણ કરવાનો છે.

ભારતમાં શરૂઆતી દાયકાઓમાં ચૂંટણીઓ બેલેટ પેપર અને બેલેટ બોક્‍સ દ્વારા યોજવામાં આવતી હતી. આ પદ્ધતિમાં મતપત્રો છાપવા, તેનું પરિવહન, સંગ્રહ અને ગણતરી માટે વિશાળ સંસાધનોની જરૂર પડતી હતી. ૧૯૯૦ ના દાયકા સુધી બેલેટ પેપરનો વિશિષ્ટ રીતે ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ તેમાં બૂથ કેપ્‍ચરિંગ અને બનાવટી મતદાન જેવી અનેક નબળાઈઓ હતી.

 બેલેટ પેપર અને મિશ્રણ પદ્ધતિ (ડ્રમ સિસ્‍ટમ)

જૂની બેલેટ પેપર પ્રણાલીમાં ઁકન્‍ડક્‍ટ ઓફ ઈલેક્‍શન રૂલ્‍સ, ૧૯૬૧ઁ ના નિયમ ૫૯ખ્‍ હેઠળ એક મહત્‍વપૂર્ણ જોગવાઈ હતી. આ જોગવાઈ મુજબ, મતગણતરી પૂર્વે તમામ બૂથના મતપત્રોને એક મોટા ડ્રમમાં એકત્રિત કરવામાં આવતા હતા અને તેને સારી રીતે ફેરવવામાં આવતા હતા

આ પ્રક્રિયાનો મુખ્‍ય હેતુ એ હતો કે કોઈ પણ ઉમેદવાર કે પક્ષ એ જાણી ન શકે કે કયા ચોક્કસ વિસ્‍તાર અથવા બૂથમાંથી તેમને કેટલા મતો મળ્‍યા છે. આ રીતે મતદારોની સામૂહિક ગુપ્તતા જળવાઈ રહેતી હતી.

EVM નો વિચાર સૌ પ્રથમ ૧૯૭૭ માં પ્રસ્‍તાવિત કરવામાં આવ્‍યો હતો. ભારત ઈલેક્‍ટ્રોનિક્‍સ લિમિટેડ (BEL) અને ઈલેક્‍ટ્રોનિક્‍સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્‍ડિયા લિમિટેડ (ECIL) એ સંયુક્‍ત રીતે આ મશીનો વિકસાવ્‍યા હતા.

 ૧૯૮૨માં કેરળના પારાવુર વિધાનસભા મતવિસ્‍તારમાં મર્યાદિત મતદાન મથકો પર પ્રથમ વખત EVM નો પ્રાયોગિક ધોરણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્‍યો હતો. ત્‍યારબાદ, કાયદાકીય અવરોધોને દૂર કરવા માટે લોકપ્રતિનિધિત્‍વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧માં સુધારો કરવામાં આવ્‍યો અને ૨૦૦૪ થી તમામ સામાન્‍ય ચૂંટણીઓમાં EVM નો ઉપયોગ ફરજિયાત બન્‍યો.

EVM ના ઉપયોગથી ગેરમાન્‍ય મતો (invalid votes) ની સમસ્‍યા સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ ગઈ અને ગણતરીની પ્રક્રિયા અત્‍યંત ઝડપી બની. એક ચ્‍સ્‍પ્‍ મશીન મહત્તમ ૨૦૦૦ મત રેકોર્ડ કરી શકે છે અને તેમાં દર મિનિટે માત્ર ૫ મત આપવાની મર્યાદા હોવાથી સામૂહિક રીતે નકલી મતો નાખવાની પ્રક્રિયા અટકી ગઈ છે.

EVM ના ઉપયોગ સાથે મતગણતરીની પદ્ધતિમાં પણ ધરખમ ફેરફાર આવ્‍યો. હવે મતોનું મિશ્રણ કરવાને બદલે, દરેક બૂથના કંટ્રોલ યુનિટ (CU) માંથી સીધા પરિણામો મેળવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ પારદર્શક તો છે, પરંતુ તે ‘ગ્રેન્‍યુલર ડેટા' (ઝીણવટભરી માહિતી) પૂરી પાડે છે, જે લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંત ‘ગુપ્ત મતદાન' ને જોખમમાં મૂકે છે.

જ્‍યારે ગણતરી બૂથ મુજબ થાય છે, ત્‍યારે રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારોને સ્‍પષ્ટપણે જાણવા મળે છે કે કયા ચોક્કસ મહોલ્લા, ગામ કે સોસાયટીમાં તેમને કેટલું સમર્થન મળ્‍યું છે. ભારતીય સામાજિક પરિવેશમાં, ઘણીવાર વસાહતો જ્ઞાતિ કે ધર્મના આધારે વસેલી હોય છે. બૂથ મુજબની ગણતરીથી ચોક્કસ સામાજિક સમૂહની પસંદગી છતી થઈ જાય છે. આ સ્‍થિતિમાં, જે વિસ્‍તારોમાં કોઈ ઉમેદવારને બહુ ઓછા મતો મળ્‍યા હોય, ત્‍યાંના રહેવાસીઓને ‘વિરોધી' તરીકે જોવામાં આવે છે.

ચૂંટણી પરિણામો જાહેર થયા બાદ, બૂથ લેવલના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને વિરોધ કરનારા વિસ્‍તારોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવે છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે અગાઉ હિંસા મતદાન દરમિયાન થતી હતી, જે હવે ઁચૂંટણી પછીની હિંસાઁ (post-poll violence) ના સ્‍વરૂપમાં પરાવર્તિત થઈ છે. રાજકીય નેતાઓ અથવા તેમના પ્રભાવશાળી કાર્યકરો દ્વારા એવા વિસ્‍તારોના લોકો પર દબાણ લાવવામાં આવે છે કે જેમણે તેમને મત નથી આપ્‍યા.

કાયદા પંચના ૨૫૫મા અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્‍યું છે કે બૂથ મુજબની ગણતરી પદ્ધતિ મતદારોને પજવણી, ધાકધમકી અને ચૂંટણી પછીની બદલાની ભાવના માટે ખુલ્લા પાડે છે. આ ડરના કારણે મતદારો પોતાની સાચી પસંદગી વ્‍યક્‍ત કરવામાં ડર અનુભવે છે, જે લોકશાહીની શુદ્ધતા માટે જોખમી છે.

આ સમસ્‍યાનું સૌથી ઘાતક પાસું એ ઁવિકાસલક્ષી ઉપેક્ષાઁ છે. ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે ગ્રાન્‍ટ અને સરકારી યોજનાઓના અમલીકરણ માટે નોંધપાત્ર સત્તા હોય છે. જ્‍યારે તેમની પાસે બૂથ મુજબની માહિતી હોય છે, ત્‍યારે તેઓ ઘણીવાર એવા વિસ્‍તારોની અવગણના કરે છે જ્‍યાંથી તેમને ઓછા મતો મળ્‍યા હોય.જેમ કે રસ્‍તાઓ, સ્‍ટ્રીટ લાઈટ અથવા ગટર જેવી સવલતોમાં ઁલોયલઁ (વફાદાર) બૂથોને પ્રાધાન્‍ય આપવામાં આવે છે, જ્‍યારે અન્‍ય વિસ્‍તારોના કામોને વર્ષો સુધી લટકાવી રાખવામાં આવે છે.

મહારાષ્‍ટ્રના એક કિસ્‍સામાં, અજિત પવારે કથિત રીતે મતદારોને ધમકી આપી હતી કે જો તેઓ તેમના પક્ષને મત નહીં આપે તો ઈવીએમ રીડિંગ દ્વારા તે જાણી લેશે અને તેમનો પાણી પુરવઠો કાપી નાખશે. આ એક અત્‍યંત ગંભીર ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે ડેટાનો ઉપયોગ સાર્વજનિક સેવાઓના હથિયાર તરીકે થઈ શકે છે.

કલ્‍યાણકારી યોજનાઓના લાભો પણ ઘણીવાર બૂથ સ્‍તરના સમર્થનના આધારે વહેંચવામાં આવે છે, જેનાથી જે-તે વિસ્‍તારની ઉપેક્ષા કાયમી બની જાય છે.

આધુનિક ચૂંટણીઓમા ‘બૂથ મેનેજમેન્‍ટ' એક વ્‍યવસાયિક વ્‍યૂહરચના બની ગઈ છે. રાજકીય પક્ષો પ્રભાવશાળી કાર્યકરો અને ઘણીવાર સ્‍થાનિક માફિયાઓનો ઉપયોગ કરીને બૂથ સ્‍તરે મતોને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જ્‍યારે બૂથ મુજબની ગણતરી થાય છે, ત્‍યારે આ ઁબૂથ મેનેજર્સઁ ની કામગીરીનું મૂલ્‍યાંકન સરળ બની જાય છે. જો કોઈ બૂથમાં પક્ષને ધાર્યા મતો ન મળે, તો તે મેનેજર પર દબાણ આવે છે, જે બદલામાં સામાન્‍ય જનતા પર ઉતરે છે.

આ વ્‍યવસ્‍થામાં પૈસા અને તાાયુબળ (money and muscle power) નો ઉપયોગ બૂથ સ્‍તરે કેન્‍દ્રિત થાય છે. લાલચ અને ડરના આધારે મતો મેળવવાની આ પદ્ધતિ બંધારણના આમુખમાં રહેલા લોકશાહીના ઉમદા આદર્શોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

બૂથ મુજબની ગણતરીથી થતી ઉપેક્ષાને રોકવા માટે સૌથી અસરકારક તકનીકી ઉપાય ઁટોટલાઇઝરઁ (Totaliser) મશીન છે. ચૂંટણી પંચે સૌપ્રથમ ૨૦૦૮ માં યુપીએ સરકારને આ મશીનનો ઉપયોગ કરવાની દરખાસ્‍ત કરી હતી.

ટોટલાઇઝર એ એક ઇન્‍ટરફેસ ઉપકરણ છે જે એકસાથે અનેક (સામાન્‍ય રીતે ૧૪) ચ્‍સ્‍પ્‍ કંટ્રોલ યુનિટ્‍સ સાથે જોડાઈ શકે છે. આ મશીન દરેક કંટ્રોલ યુનિટમાં પડેલા મતોને વ્‍યક્‍તિગત રીતે બતાવવાને બદલે, તે તમામ ૧૪ મશીનોના મતોનો સરવાળો કરીને એકીકળત પરિણામ જાહેર કરે છે.

આ પ્રક્રિયા જૂની ‘ડ્રમ સિસ્‍ટમ'જેવી જ છે, પરંતુ તે ડિજિટલ સ્‍વરૂપે થાય છે. તેનાથી ઉમેદવારને એ તો ખબર પડશે કે ૧૪ બૂથના સમૂહમાં તેને કેટલા મતો મળ્‍યા, પણ તે ચોક્કસ કયા બૂથમાંથી મળ્‍યા તે જાણી શકશે નહીં. આનાથી મતદારની ગુપ્તતા જળવાઈ રહે છે અને બદલાની રાજનીતિની શકયતા ઘટી જાય છે.

 

માર્ચ ૨૦૧૫ માં, કાયદા પંચે તેના ૨૫૫ મા અહેવાલમાં ટોટલાઇઝરના ઉપયોગને ભારપૂર્વક સમર્થન આપ્‍યું હતું. પંચે એવી દલીલ કરી હતી કે મતોનું મિશ્રણ કરવું એ મતદારોને પજવણી અને ધાકધમકીથી બચાવવા માટે જરૂરી છે. પંચે ‘કન્‍ડક્‍ટ ઓફ ઈલેક્‍શન રૂલ્‍સ, ૧૯૬૧' ના નિયમ ૬૬A માં સુધારો કરવાની ભલામણ કરી હતી જેથી ચૂંટણી પંચને ટોટલાઇઝરનો ઉપયોગ કરવાની સત્તા મળે.

કાયદા પંચે હોશંગાબાદના એક કિસ્‍સાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જ્‍યાં એક બૂથ પર મશીન ખરાબ થતાં માત્ર એક જ મતદારે નવા મશીન પર મત આપ્‍યો હતો. જો બૂથ મુજબ ગણતરી થાય તો તે એક મત કોણે આપ્‍યો તે તરત જ ખબર પડી જાય. ટોટલાઇઝર આવા કિસ્‍સાઓમાં વ્‍યક્‍તિગત ગુપ્તતાનું રક્ષણ કરે છે.

ટોટલાઇઝરના અમલીકરણમાં સૌથી મોટો અવરોધ રાજકીય પક્ષો વચ્‍ચેની અસંમતિ છે. વિવિધ પક્ષોએ ટોટલાઈઝર બાબતે નીચે મુજબના મંતવ્‍યો વ્‍યક્‍ત કર્યા છેઃ

કોંગ્રેસ (INC) સમર્થન કરે છે કારણ કે મતદારોની ગુપ્તતા અને સુરક્ષા માટે જરૂરી.

NCP અને BSP મજબૂત સમર્થન કરે છે કારણ કે પછાત વિસ્‍તારો અને લઘુમતીઓની પજવણી અટકાવવા મદદરૂપ થશે.

BJP વિરોધ કરે છે કારણ કે બૂથ મુજબની કામગીરી જાણવી ઁબૂથ મેનેજમેન્‍ટઁ માટે અનિવાર્ય છે.

તળણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) વિરોધ કરે છે કારણ કે ડેટાની પારદર્શકતા અને સ્‍થાનિક ગણિત માટે જરૂરી છે

CPI(M) શરતી સમર્થન કરે છે ટેકનોલોજી ફૂલ-ૂફ હોય તો તબક્કાવાર અમલ કરવો જોઈએ.

ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ માં, કેન્‍દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું દાખલ કરીને ટોટલાઇઝરનો વિરોધ કર્યો હતો, જ્‍યારે ચૂંટણી પંચ અને કાયદા પંચ તેની તરફેણમાં હતા. વિરોધ પક્ષો માને છે કે આનાથી મતદારની સ્‍વાયત્તતા વધશે, જ્‍યારે શાસક પક્ષો ડેટાના આધારે રણનીતિ ઘડવાને વધુ મહત્‍વ આપે છે.

ભારતીય ન્‍યાયતંત્રએ વારંવાર ‘મતદાનની ગુપ્તતા' ને લોકશાહીના મૂળભૂત માળખા તરીકે સ્‍વીકારી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ‘પીપલ્‍સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ વિ. યુનિયન ઓફ ઈન્‍ડિયા' અને અન્‍ય કેસોમાં સ્‍પષ્ટ કર્યું છે કે ગુપ્ત મતદાન એ મતદારનો વિશેષાધિકાર છે અને તે જાહેર નીતિનો ભાગ છે.

યોગેશ ગુપ્તા વિરુદ્ધ ચૂંટણી પંચ (Yogesh Gupta v. ECI) ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને પૂછયું હતું કે ટોટલાઇઝરના ઉપયોગ અંગે શું પગલાં લેવામાં આવ્‍યા છે. કોર્ટે નોંધ્‍યું હતું કે મતદારોને ડરમુક્‍ત રાખવા એ સરકારની જવાબદારી છે. જોકે, સરકારના વિરોધને કારણે આ પ્રક્રિયા અત્‍યારે સ્‍થગિત છે.

૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીઓ દરમિયાન પણ VVPAT સ્‍લિપના ૧૦૦% વેરિફિકેશનની માંગણી ઉઠી હતી. ન્‍યાયાલયે ચૂંટણી પંચને બૂથ મુજબનો ડેટા અપલોડ કરવા અને પારદર્શકતા જાળવવા પણ સૂચના આપી છે, જે દર્શાવે છે કે ગુપ્તતા અને પારદર્શકતા વચ્‍ચે સંતુલન જાળવવું એ એક મોટી પડકાર છે.

માત્ર ટોટલાઇઝર મશીન જ નહીં, પણ અન્‍ય વહીવટી અને કાયદાકીય ફેરફારો દ્વારા પણ આ સમસ્‍યાનું સમાધાન લાવી શકાય છે.

૧. ક્‍લસ્‍ટર કાઉન્‍ટિંગ સિસ્‍ટમ (Cluster Counting)

જો ટોટલાઇઝર મશીન ઉપલબ્‍ધ ન હોય, તો વહીવટી રીતે ઁક્‍લસ્‍ટર કાઉન્‍ટિંગઁ અપનાવી શકાય છે. આમાં ૧૦ થી ૧૫ બૂથના ઈવીએમને એક સાથે એક ટેબલ પર લાવવામાં આવે અને તેમના મતોની સંયુક્‍ત ગણતરી કરવામાં આવે. આનાથી તકનીકી ફેરફાર વગર પણ મિશ્રણ પદ્ધતિનો લાભ મળી શકે છે.

ચૂંટણી પંચે આદર્શ આચારસંહિતામાં એવી જોગવાઈ ઉમેરવી જોઈએ કે જે હેઠળ કોઈ પણ ઉમેદવાર પરિણામો બાદ ચોક્કસ બૂથના મતોનો ઉપયોગ કરીને કોઈ યોજના કે વિકાસ કાર્ય અટકાવશે તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. ઁબૂથ લેવલ એજન્‍ટ્‍સઁ (BLA) ની ભૂમિકા પણ મર્યાદિત કરવી જોઈએ જેથી તેઓ મતદારો પર દબાણ ન કરી શકે.

રાજકીય પક્ષોનું આંતરિક લોકશાહીકરણ

રાજકીય પક્ષોમાં આંતરિક લોકશાહી લાવવા માટે કાયદા પંચે ભલામણ કરી છે. પક્ષોએ ‘બૂથ મેનેજમેન્‍ટ'ની જૂની અને ડર આધારિત પદ્ધતિઓ ત્‍યજીને નીતિ આધારિત રાજકારણ અપનાવવું જોઈએ. જ્‍યારે પક્ષો મતદારોને ગ્રાહક કે લક્ષ્યાંક તરીકે જોવાનું બંધ કરશે, ત્‍યારે જ સાચી લોકશાહી સ્‍થપાશે.

ભારતીય ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં EVM ના આગમનથી કાર્યક્ષમતા વધી છે, પરંતુ બૂથ મુજબની મતગણતરીએ મતદારોની સામાજિક અને આર્થિક સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી છે. જે વિસ્‍તારોમાં ઓછા મતો મળ્‍યા હોય તેની થતી ઉપેક્ષા એ લોકશાહીના ‘સમાનતા'ના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે. ચૂંટાયેલ પ્રતિનિધિ આખા મતવિસ્‍તારનો હોય છે, માત્ર તેને મત આપનારાઓનો જ નહીં.

આ સમસ્‍યાના નિવારણ માટે ટોટલાઇઝર મશીનનો અમલ એ સમયની માંગ છે. ભલે રાજકીય પક્ષો પોતાની રણનીતિ માટે બૂથ મુજબના ડેટાનો આગ્રહ રાખતા હોય, પરંતુ સામાન્‍ય નાગરિકની ગુપ્તતા અને ભયમુક્‍ત મતદાનનો અધિકાર સર્વોપરી હોવો જોઈએ. જો ભારતને સાચા અર્થમાં ‘લોકશાહીની જનેતા' (Mother of Democracy) સાબિત થવું હોય, તો તેણે પોતાની ગણતરી પદ્ધતિમાં ફરીથી ઁમિશ્રણઁ (Mixing) ના તત્‍વને સ્‍થાન આપવું પડશે, જેથી કોઈ પણ મતદાર તેની પસંદગી માટે પજવણીનો ભોગ ન બને.

સરકારે કાયદા પંચની ભલામણોને સ્‍વીકારીને લોકપ્રતિનિધિત્‍વ ધારામાં સુધારા કરવા જોઈએ અને ચૂંટણી પંચને મતોના મિશ્રણ માટે વધુ સત્તા આપવી જોઈએ. પારદર્શકતા અને ગુપ્તતા વચ્‍ચેનું આ સંતુલન જ ભારતીય લોકશાહીના ભવિષ્‍યને સુરક્ષિત રાખશે. 

 

અહેવાલ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપરીયા

કાયદેઆઝમ

મો. ૯૪ર૭રર૦પ૪૪