‘પદ્મશ્રી' દિવાળીબેન ભીલ : ગુજરાતના કોકિલ કંઠી લોકગાયિકા
બીજી જુને દિવાળીબેન ભીલનો ધારીના દલખાણીયા ગામે જન્મ થયો હતો
રાજકોટ, તા.૨: દિવાળીબેન પુંજાભાઈ ભીલ, જે દિવાળીબેન લઢિયા તરીકે પણ ઓળખાતાં હતાં, ગુજરાતની એક અનન્ય લોકગાયિકા અને પાર્શ્વગાયિકા હતાં, તેમનો જન્મ ૨ જૂન, ૧૯૪૩ના રોજ અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકાના દલખાણીયા ગામે થયો હતો, અને લાંબી બીમારી બાદ ૧૯ મે, ૨૦૧૬ના રોજ જૂનાગઢમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના મધુર કંઠ અને ગુજરાતી લોકસંગીત પ્રત્યેના અપાર યોગદાનને કારણે ૧૯૯૦માં ભારત સરકારે તે ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રીથી નવાજ્યાં હતાં.
પ્રારંભિક જીવન અને સંઘર્ર્ષં દિવાળીબેનનો જન્મ એક સામાન્ય આદિવાસી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા પુંજાભાઈ રેલવેમાં નોકરી કરતા હતા, જ્યારે માતા મોંઘીબેન ગળહિણી હતાં. ૯ વર્ષની નાની ઉંમરે, પિતાને જૂનાગઢ રેલવેમાં નોકરી મળતાં તેઓ જૂનાગઢ સ્થાયી થયાં. બાળપણથી જ દિવાળીબેનને ગાવાનો શોખ હતો, અને તેમની માતાની પ્રેરણાથી તેમણે પરંપરાગત ગરબા અને લોકગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું. આર્થિક તંગીને કારણે તેમણે નર્સના ઘરે રસોઈ બનાવવા જેવી નોકરીઓ પણ કરી. તેમનો અનોખો અને મધુર અવાજ જૂનાગઢના વણઝારી ચોકની નવરાત્રિની ગરબીમાં ખૂબ લોકપ્રિય બન્યો.
સંગીતની સફર
દિવાળીબેનની પ્રતિભાને સૌપ્રથમ ઓળખનાર ગુજરાતના પ્રખ્યાત લોકગાયક હેમુ ગઢવી હતા. તેમણે વણઝારી ચોકમાં દિવાળીબેનનો અવાજ સાંભળીને તેમનું પ્રથમ રેર્કોડિંગ આકાશવાણી રાજકોટ માટે કરાવ્યું, જેના બદલામાં તેમને ૫ રૂપિયાનું મહેનતાણું મળ્યું. આ રેર્કોડિંગે તેમની સંગીત યાત્રાને નવું વળાંક આપ્યું. સંગીતકાર કલ્યાણજીએ તેમને ગુજરાતી ફિલ્મોમાં ગાવાની તક આપી, અને ૧૯૭૧માં તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ‘જેસલ તોરલ'નું ગીત ‘પાપ તારૂં પ્રકાશ જાડેજા' ખૂબ લોકપ્રિય બન્યું.
તેમણે હજારો લોકગીતો, ગરબા, ભજનો અને ગુજરાતી ફિલ્મોનાં ગીતો ગાયાં, જેમાંથી ‘મારે ટોડલે બેઠો મોર', ‘હું તો કાગળિયા લખી લખી થાકી', અને ‘ઝીણા મોર બોલે છે લીલી નાઘેરમાં' જેવાં ગીતો આજે પણ લોકોના હૃદયમાં જીવંત છે. ૨૦૦૧માં તેમના સંગીત આલ્બમ ‘મનના મંજીરા'એ લોકપ્રિયતાના નવા શિખરો સર કર્યાં. તેમણે પ્રાણલાલ વ્યાસ સાથે અનેક સ્ટેજ કાર્યક્રમો કર્યા અને ભારત તેમજ વિદેશોમાં પોતાના ગીતો દ્વારા ગુજરાતી સંસ્કળતિનો પ્રચાર કર્યો. લંડનની ગુજરાતી સોસાયટીએ પણ તેમનું સન્માન કર્યું હતું.
પ્રસિદ્ધ ગીતો
દિવાળીબેનના કેટલાક લોકપ્રિય ગીતોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે
મારે ટોડલે બેઠો મોર કયાં બોલે
હું તો કાગળિયા લખી લખી થાકી
ઝીણા મોર બોલે છે લીલી નાઘેરમાં
પાપ તારૂં પ્રકાશ જાડેજા (ફિલ્મઃ જેસલ તોરલ)
હે ઓધાજી મારા વ્હાલાને વઢીને કે'જો
આ ગીતો ગુજરાતી લોકસંગીતનું ઘરેણું ગણાય છે, અને તેમના મધુર અવાજે આ ગીતોને અમર બનાવ્યાં છે. મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરે પણ તેમના સ્વરનાં વખાણ કર્યાં હતાં.
પ્રતિમા સ્થાપન અને સન્માન
દિવાળીબેનના યોગદાનને યાદગાર રાખવા, હીરા માણેક ગ્રૂપના સ્થાપક હાર્દિક હુંડિયા દ્વારા ૨ જૂન, ૨૦૨૫ના રોજ, તેમના જન્મદિવસે, જૂનાગઢના વણઝારી ચોકથી શોભાયાત્રા સાથે તેમની પ્રતિમા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને સોંપવામાં આવી છે. આ પ્રતિમા બસ સ્ટેન્ડ ચોકમાં સ્થાપિત થશે, જેનું નામ ‘દિવાળી બેન ભીલ ચોક' રાખવામાં આવશે. આ પ્રતિમાનું અનાવરણ ૧૯ મે, ૨૦૨૫ના રોજ મુંબઈમાં સ્ટાર રિપોર્ટ મેગેઝિનની ઓફિસમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેને ‘મારે ટોડલે બેઠો મોર'ની થીમથી સજાવાઈ હતી.
સન્માન અને પુરસ્કારો
પદ્મશ્રી (૧૯૯૦): ભારત સરકાર દ્વારા લોકસંગીતમાં યોગદાન માટે.
હેમુ ગઢવી એવોર્ડઃ ગુજરાતી લોકસંગીત માટે.
વાયબ્રન્ટ ગુજરાત એવોર્ડઃ ગુજરાતની સાંસ્કળતિક ઓળખ માટે.
અન્ય અસંખ્ય પુરસ્કારો અને માનદ પત્રો.
વ્યક્તિત્વ અને વારસો
દિવાળીબેનનું વ્યક્તિત્વ અત્યંત સાદું અને મર્યાદિત હતું. તેઓ હંમેશાં પરંપરાગત પોશાકમાં, માથે સાડીનો પલ્લો રાખીને સ્ટેજ પર ગીતો ગાતાં. તેમના ચારિત્ર્ય અને સંસ્કારો આજની પેઢી માટે પ્રેરણાદાયી છે. ગુજરાતના પ્રખ્યાત તબલચી હાજીભાઈએ કહ્યું હતું કે, ‘દિવાળીબેન જેવું માણસ આખી આલમમાં નથી મળવાનું.' તેમના ગીતો રેડિયો પર વાગતાં આખી શેરી ગોઠવાઈ જતી, અને તેમણે ગુજરાતી લોકસંગીતને વિશ્વભરમાં નવી ઓળખ આપી.
અન્ય યોગદાન
દિવાળીબેનની સંગીત યાત્રા દરમિયાન તેમણે દિલ્હીમાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સમક્ષ ‘જસમા ઓડણ‘ ગીત ગાયું હતું. તેમના ૭૦૦થી વધુ ગીતો કંઠસ્થ હતાં, જે તેમની અસાધારણ પ્રતિભાનો પરિચય આપે છે. તેમની કેસેટો અને આલ્બમ આજે પણ લોકોમાં લોકપ્રિય છે.
સમાજ પર અસર
દિવાળીબેનના ગીતો ગુજરાતી સંસ્કળતિ અને લોકસાહિત્યનું પ્રતીક બન્યાં. તેમના અવસાને જૂનાગઢ સહિત ગુજરાતના લોકોની આંખો ભીની કરી દીધી હતી. આજે પણ તેમના ગીતો નવી પેઢીને પ્રેરણા આપે છે અને ગુજરાતી લોકસંગીતના અણમોલ ઘરેણા તરીકે ચમકે છે.
પદ્મશ્રી દિવાળીબેન ભીલ એક એવી ગાયિકા હતાં, જેમણે સંઘર્ષમાંથી સફળતાના શિખરો સર કર્યાં અને ગુજરાતી લોકસંગીતને વિશ્વભરમાં ગુંજતું કર્યું. તેમની પ્રતિમાનું સ્થાપન અને તેમના નામે ચોકનું નામકરણ એ તેમના અમર યોગદાનનું સન્માન છે. તેમનો સ્વર અને સંસ્કારો ગુજરાતની ધરોહર તરીકે હંમેશાં જીવંત રહેશે.
(12:23 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
