કોલકાતા : વર્ષ ૨૦૨૬ના ફિફા વર્લ્ડ કપમાં જ્યારે અમેરિકન ખેલાડી ફોલારિન બાલોગનનું લાલ કાર્ડ (સસ્પેન્શન) રદ કરાવવા માટે રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ફિફાના વડા ગિયાની ઇન્ફન્ટિનોને સીધો ફોન જોડ્યો, ત્યારે રમત જગતના સમીક્ષકો ચોંકી ઉઠ્યા હતા. આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું કે ફૂટબોલ હવે માત્ર એક રમત નથી રહી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સત્તા અને ભૂરાજનીતિ (Geopolitics) નું એક શક્તિશાળી હથિયાર બની ચૂકી છે. કેટલાક એશિયન અને આફ્રિકન ખેલાડીઓના યુએસ વિઝા વિવાદોએ સાબિત કર્યું છે કે ફિફા વર્લ્ડ કપ હવે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) કરતાં પણ મોટું એવું મંચ બની ગયું છે, જ્યાં દુનિયાભરના દેશો પોતાના રાજકીય અને સૈન્ય તણાવની સામૂહિક અભિવ્યક્તિ કરે છે.

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે સરમુખત્યારોએ હંમેશા પોતાની કાળી કરતોતો છુપાવવા ફૂટબોલનો પ્રચાર સાધન તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. ૧૯૭૮માં જ્યારે આર્જેન્ટિનામાં જનરલ જોર્જ વિડેલાનું ક્રૂર શાસન હતું અને હજારો લોકોની હત્યાઓ થઈ રહી હતી, ત્યારે દેશની છબી સુધારવા પેરુની ટીમને લાંચ આપીને ૬-૦ થી મેચ ફિક્સ કરાઈ હતી. આર્જેન્ટિનાએ વર્લ્ડ કપ જીત્યો અને લોકો પોતાના દુઃખ ભૂલી ગયા. આ પહેલા ૧૯૩૪માં ઇટાલીના ફાશીવાદી નેતા બેનિટો મુસોલિનીએ અને ૧૯૩૮માં એડોલ્ફ હિટલરે પોતાની નાઝી સેનાની તાકાત બતાવવા વર્લ્ડ કપ સાથે છેડછાડ કરી હતી. એટલું જ નહીં, ૧૯૬૯માં હોન્ડુરાસ અને અલ સાલ્વાડોર વચ્ચે તો ફૂટબોલ મેચના તણાવના કારણે ૧૦૦ કલાકનું વાસ્તવિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું, જેને ઇતિહાસમાં 'ફૂટબોલ વોર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ૧૯૮૬માં આર્જેન્ટિના અને ઇંગ્લેન્ડ વચ્ચે ફોકલેન્ડ યુદ્ધના પડછાયામાં રમાયેલી મેચ બાદ ફિફાએ નિયમો બદલવા પડ્યા હતા.

જોકે, આ રમતની બીજી આશાસ્પદ બાજુ વૈશ્વિકરણ (Globalization) છે. ૨૦૨૬ના વર્લ્ડ કપમાં દર ચારમાંથી એક ખેલાડી એવો છે જે પોતાના જન્મભૂમિ સિવાયના દેશ તરફથી રમી રહ્યો છે. ફ્રાન્સના કિલિયન એમબાપ્પે અને સ્પેનના લેમિન યમાલ જેવા સ્ટાર ખેલાડીઓ આ બદલાતી વૈશ્વિક ઓળખના જીવતા જાગતા ઉદાહરણો છે. ભારત સાથે પણ ફૂટબોલનો રોમાંચક ઇતિહાસ જોડાયેલો છે. ૧૯૧૧માં મોહન બાગનના ખુલ્લા પગે રમતા ખેલાડીઓએ બ્રિટિશ ઇસ્ટ યોર્કશાયર રેજિમેન્ટને હરાવીને આઝાદીની ચળવળને વેગ આપ્યો હતો. તો બીજી તરફ, ભારતમાં આવેલા પૂર્વ ફ્રેન્ચ શાસિત ચંદનનગરમાં આજે પણ ફ્રાન્સની જીત પર ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે.

બીજી તરફ, આ રમતની એક કાળી અને હૃદયદ્રાવક બાજુ પણ છે, જ્યાં ડ્રગ માફિયાઓ અને સટ્ટાબાજોએ ખેલાડીઓનો ભોગ લીધો છે. કોલમ્બિયાના યુવાન ડિફેન્ડર એન્ડ્રેસ એસ્કોબારે વર્લ્ડ કપમાં ભૂલથી સેલ્ફ-ગોલ કર્યો અને કોલમ્બિયા બહાર થઈ ગયું. આ હારના કારણે કરોડો રૂપિયા ગુમાવનારા મેડેલિન ડ્રગ કાર્ટેલના એક હત્યારાએ નાઈટક્લબની બહાર એસ્કોબાર પર ૬ ગોળીઓ વરસાવી તેની નિર્મમ હત્યા કરી દીધી હતી. સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાત પ્રોબલ દાસગુપ્તાના મતે, ૨૦૨૬નો વર્લ્ડ કપ પૂરો થશે ત્યાં સુધીમાં તે માત્ર એક રમત તરીકે નહીં, પરંતુ બદલાતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, ઇમિગ્રેશન અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના અરીસા તરીકે યાદ રાખવામાં આવશે.