અમદાવાદ: ગુજરાત હાઈકોર્ટે શુક્રવારે રાજ્ય સરકારને રાજ્યમાં ફાયર સર્વિસના માળખા વિશે માહિતી આપવા જણાવ્યું છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ અને ન્યાયમૂર્તિ પ્રણવ ત્રિવેદીની ખંડપીઠે ગયા વર્ષે ૨૫ મે, ૨૦૨૪ ના રોજ રાજકોટના નાના-માવા વિસ્તારમાં ગેમ ઝોનમાં લાગેલી ભીષણ આગમાં ચાર બાળકો સહિત સત્તાવીસ લોકોના મૃત્યુ બાદ હાઈકોર્ટ દ્વારા શરૂ કરાયેલી સ્વયં સંજ્ઞાન અરજી સહિતની અરજીઓની સુનાવણી કરી રહી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે ભરતી પ્રક્રિયાના ઇન્ચાર્જ કોણ છે તે અંગે પૂછપરછ કરી હતી. રાજ્ય સરકાર તરફથી હાજર રહેલા એડવોકેટ જનરલ કમલ ત્રિવેદીએ રજૂઆત કરી હતી કે કોર્પોરેશનો તેમની પોતાની રીતે ભરતી કરી રહ્યા છે. કોર્ટને માહિતી આપવામાં આવી હતી કે ગુજરાત ફાયર પ્રિવેન્શન એન્ડ લાઇફ સેફ્ટી મેઝર્સ એક્ટ ૨૦૧૩ લાગુ છે.
ત્યારબાદ કોર્ટે મૌખિક રીતે પૂછ્યું હતું કે, "ફાયર સર્વિસનું માળખું શું છે? ત્યાં ચીફ ફાયર ઓફિસર, એડિશનલ ચીફ ફાયર ઓફિસર, ડેપ્યુટી ચીફ ઓફિસર, ડિવિઝનલ ફાયર ઓફિસર, સ્ટેશન ઓફિસર, સબ ફાયર ઓફિસર, ફાયરમેન, ડ્રાઈવર હોવા જોઈએ. ખાલી જગ્યાની સ્થિતિ શું છે?".
કોર્ટને માહિતી આપવામાં આવી હતી કે કોઈ વૈકલ્પિક ફાયર સર્વિસ નથી, જો કે દરેક કોર્પોરેશને ફાયર સ્ટ્રક્ચર અંગે ખાતરી કરવાની હોય છે. કોર્ટે મૌખિક રીતે પૂછ્યું હતું કે, "તેઓએ જે કારણો દર્શાવ્યા છે તેના કારણે એક ફાયર સર્વિસ લાગુ કરવામાં આવી નથી. પરંતુ શું કોઈ ઉચ્ચ અધિકારી છે જે આના ઇન્ચાર્જ હોવા જોઈએ કે નહીં?".
એડવોકેટ જનરલે કહ્યું હતું કે, "હા, ડિરેક્ટર છે અને શહેરી વિકાસ અને ગૃહ નિર્માણ વિભાગ દેખરેખ રાખી રહ્યું છે અને ત્યાં એક મુખ્ય સચિવ પણ છે". એડવોકેટ જનરલે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ડિરેક્ટર સમગ્ર રાજ્યમાં નીતિના અમલીકરણની દેખરેખ રાખે છે અને વર્ચ્યુઅલ રીતે તેઓ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો અને નગરપાલિકાઓ દ્વારા કરવામાં આવતા કાર્યોનું નિરીક્ષણ કરી શકે છે.
કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે, "નહિંતર ૨૦૧૩ ના કાયદામાં એવી કલ્પના કરવામાં આવી હતી કે એક ફાયર સર્વિસ હશે અને તેથી જ ડિરેક્ટર, ડેપ્યુટી ડિરેક્ટર અને બધું આ સેટઅપ આવ્યું. એકવાર તમે કોઈ સ્વતંત્ર ફાયર સર્વિસ ન રાખવાનું નક્કી કર્યું, તેના બદલે તે વ્યવહારિક રીતે શક્ય નહોતું, પછી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોને આ ફાયર સર્વિસ સ્થાપવા માટે કહેવામાં આવ્યું. એકવાર શહેરી અને ગૃહ વિભાગ હેઠળ ડિરેક્ટર હોય તો તેમણે દેખરેખ રાખવાની જરૂર છે".
દરમિયાન અરજદાર વકીલ અમિત પાંચાલે જણાવ્યું હતું કે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો અન્ય કાયદા હેઠળ આવે છે અને ડિરેક્ટરની નિમણૂક ફાયર પ્રિવેન્શન એક્ટ હેઠળ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે ડિરેક્ટર અને ડેપ્યુટી ડિરેક્ટરનું સેટઅપ શું કરે છે. પાંચાલે કહ્યું હતું કે કોર્પોરેશન વિસ્તારની બહાર ડિરેક્ટોરેટ પ્રાદેશિક ફાયર ઓફિસર સાથે કામ કરે છે જે ડિરેક્ટોરેટ હેઠળ છે. ત્યારબાદ કોર્ટે પ્રાદેશિક ફાયર ઓફિસના સેટઅપ વિશે મૌખિક રીતે પૂછ્યું હતું અને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સેટઅપ લગભગ સમાન હતું પરંતુ જુદા જુદા નામો સાથે.
કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે, "તો પછી ૨૦૧૩ ના કાયદા હેઠળના આ ડિરેક્ટર પાસે દરેકનું નિરીક્ષણ કરવાની કેટલીક સત્તા હોવી જોઈએ, માત્ર નગરપાલિકાઓનું જ શા માટે જ્યાં મ્યુનિસિપલ કમિશનર નથી?". કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી નગરપાલિકાઓનો સંબંધ છે ત્યાં સુધી ડિરેક્ટર પાસે સત્તા છે, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો સિવાય. કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોથી વિપરીત નગરપાલિકાઓ પાસે સ્વતંત્ર સેટઅપ નથી.
કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે, "તો તમારે અમારી સમક્ષ સેટઅપ લાવવાની જરૂર છે કે તમે લોકોની જરૂરિયાતોને કેવી રીતે પૂરી કરવાનું નક્કી કર્યું છે. જે વિસ્તારો ડિરેક્ટર ફાયર સર્વિસની સીધી દેખરેખ હેઠળ છે અને જે વિસ્તારો કોર્પોરેશનની દેખરેખ હેઠળ છે, પછી માનવબળ, માળખાગત સુવિધાઓ બધું જ રેકોર્ડ પર લાવવું પડશે. અમે તે માળખું ઇચ્છીએ છીએ જે અમારી સમક્ષ આવ્યું નથી. સમગ્ર રાજ્ય માટે માળખું".
પાંચાલે રજૂઆત કરી હતી કે જ્યાં કોર્પોરેશનો કાર્ય કરતી નથી ત્યાં પ્રાદેશિક ફાયર ઓફિસર ડિરેક્ટર અને ડેપ્યુટી ડિરેક્ટરની દેખરેખ હેઠળ હોય છે, જેમણે ફરજો બજાવવાની હોય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી અહીં માળખાગત સુવિધાઓ અસ્તિત્વમાં નથી. એડવોકેટ જનરલે કહ્યું હતું કે રાજ્યમાં ફાયર સર્વિસ સંબંધિત સેટઅપ/માળખાગત સુવિધાઓ - જેમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, નગરપાલિકાઓ અને નગરપાલિકાઓ સિવાયના વિસ્તારો, ડિરેક્ટર ફાયર સર્વિસ હેઠળ આવતા વિસ્તારો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે - તે કોર્ટ સમક્ષ લાવવામાં આવશે.
કોર્ટે વધુમાં કહ્યું હતું કે દરેક કોર્પોરેશન એફિડેવિટ ફાઇલ કરવાને બદલે, દરેક કોર્પોરેશનના કમિશનર મુખ્ય સચિવને રિપોર્ટ કરી શકે છે અને મુખ્ય સચિવ એફિડેવિટ ફાઇલ કરી શકે છે. નગરપાલિકાઓના સંદર્ભમાં, નગરપાલિકાઓના કમિશનરે હાલના માળખાકીય સુવિધાઓ, માનવબળ, સાધનો અને અછત અંગે એફિડેવિટ ફાઇલ કરવી જોઈએ. કોર્ટે મૌખિક રીતે વધુમાં કહ્યું હતું કે, "તેઓએ બેઠકો યોજવાની અને જરૂરી સૂચનાઓ જારી કરવાની જરૂર છે જેથી તેની કાળજી લેવામાં આવે... આ બધામાં ડિરેક્ટર, ફાયર સર્વિસની ભૂમિકા શું છે?".
કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે, "જો તેઓ નીતિના અમલીકરણ સાથે સંબંધિત છે, તો ત્યાં સંકલન હોવું જોઈએ. તેમનો કંઈક અવાજ, કંઈક નિયંત્રણ હોવું જોઈએ. જુઓ ડિરેક્ટર સેટઅપમાં શું ભૂમિકા ભજવે છે. જુદા જુદા વિસ્તારો અને જુદી જુદી સંસ્થાઓ જુદા જુદા વ્યક્તિઓના નિયંત્રણ હેઠળ છે. તો પછી આ સેટઅપની ભૂમિકા શું છે. તમે આને સોંપ્યું હશે... પરંતુ એક એક્ઝિક્યુટિવ બોડી, કંટ્રોલિંગ બોડી હોવી જોઈએ જે મુખ્ય સચિવ શહેરી વિકાસ વિભાગ હેઠળ હોઈ શકે છે. તે કોઈ મુદ્દો નથી. જેથી તેઓ જવાબદાર હોય. કોઈ રિપોર્ટ માંગી શકે અને તેઓ સીધા જવાબદાર હોય".
એડવોકેટ જનરલે કહ્યું હતું કે, "આજે મુખ્ય સચિવ તે કરે છે. દર ૧૫ દિવસે તેઓ બેઠક કરે છે". કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે, "તો અમે તેમને પૂછી રહ્યા છીએ અને અમે તમને પણ અમારી સમક્ષ મૂકવા માટે કહી રહ્યા છીએ કે ડિરેક્ટર (૨૦૧૩ ના કાયદા હેઠળ) ની રચના, નિયંત્રણ અને સત્તા શું છે".
શાળાઓ દ્વારા મેળવેલા ફાયર NOC ના સંદર્ભમાં પાંચાલે કહ્યું હતું કે રાજ્ય સરકારે ડેટા વિશે જાણવું જોઈએ. રાજ્યમાં શાળાઓ દ્વારા મેળવેલા ફાયર NOC ના મુદ્દે કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ૨૫ એપ્રિલ સુધીમાં રાજ્યની કુલ શાળાઓમાંથી ૧૩૭ શાળાઓ ફાયર કમ્પ્લાયન્ટ બનવાની પ્રક્રિયામાં છે. કોર્ટના પ્રશ્ન પર એડવોકેટ જનરલે વધુમાં કહ્યું હતું કે "તમામ સરકારી શાળાઓ ફાયર કમ્પ્લાયન્ટ છે". કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે, "આગળ હોસ્પિટલો છે, હવે તમે શાળાઓ માટે જે કર્યું તે જ કરો. તે ખૂબ જ જરૂરી છે. તમે શું કરવા માંગો છો?".
એડવોકેટ જનરલે કહ્યું હતું કે, "અમે જે રીતે શાળાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે જ રીતે અમે હોસ્પિટલોના સંદર્ભમાં સ્થિતિ ફાઇલ કરીશું. મારી શ્રેષ્ઠ માહિતી મુજબ મોટાભાગની હોસ્પિટલો કમ્પ્લાયન્ટ છે, કદાચ અમે જોઈશું કે જેઓ કમ્પ્લાયન્ટ નથી તેમની સાથે શું કરવું જોઈએ. અમારી પાસે રાજ્યમાં કાર્યરત હોસ્પિટલોની મોટાભાગની વિગતો અને ફાયર NOC ની સ્થિતિ છે. અમે તે કરી શકીશું". કોર્ટે રાજ્યને હોસ્પિટલોની સંખ્યા અને તેમના ફાયર NOC ની સ્થિતિ વિશે માહિતી આપવા જણાવ્યું હતું. આ બાબતની વધુ સુનાવણી ૧૮ જુલાઈના રોજ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.