અમદાવાદ:ઉત્તરાયણના પર્વ પર જ્યારે આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઈ જાય છે, ત્યારે હવામાં લહેરાતી કાચ પાયેલી ધારદાર દોરી અબોલ પક્ષીઓ માટે 'ડેથ વોરન્ટ' સાબિત થાય છે. પતંગની ખેંચતાણમાં ગગનવિહાર કરતા પક્ષીઓની પાંખો કપાઈ જાય છે અથવા ગળામાં દોરી ફસાઈ જવાથી તેઓ ગંભીર રીતે લોહીલુહાણ થઈને જમીન પર પછડાય છે. દર વર્ષે હજારો પક્ષીઓ આ માનવસર્જિત સંકટનો ભોગ બને છે. ઘણીવાર લોકો ઘાયલ પક્ષીને જોઈને અરેરાટી તો વ્યક્ત કરે છે, પરંતુ યોગ્ય જાણકારીના અભાવે તેની મદદ કરી શકતા નથી અથવા ખોટી રીતે પક્ષીને પકડવાથી તેની સ્થિતિ વધુ બગડી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક નાગરિકે 'પ્રાથમિક સારવાર' (First Aid) જાણવી ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.

જો તમારી નજર સામે કોઈ પક્ષી પતંગની દોરીથી ઘાયલ થઈને પડે, તો સૌથી પહેલા ગભરાયા વગર તેની નજીક જાવ. પક્ષીને પકડતી વખતે હંમેશા નરમ કપડાંનો ઉપયોગ કરો. પક્ષીની આંખો પર હળવું કપડું ઢાંકી દેવાથી તે શાંત થઈ જાય છે અને ડરના માર્યા ફફડાટ ઓછો કરે છે. જો પાંખમાં દોરી ફસાઈ હોય, તો તેને જોરથી ખેંચવાને બદલે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક કાતરથી કાપી લો. જો પક્ષીને લોહી નીકળતું હોય, તો તે ભાગ પર હળવું દબાણ આપો અથવા હળદર જેવી કુદરતી એન્ટિસેપ્ટિક લગાવી શકાય છે, પરંતુ તેના ઘા પર ક્યારેય તેલ કે કોઈ કેમિકલવાળી લોશન ન લગાડવી જોઈએ.

પક્ષીને બચાવવાની પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટી ભૂલ તેને પાણી પીવડાવવાની છે. ઘાયલ પક્ષી જ્યારે શોકમાં હોય છે, ત્યારે તેને પરાણે પાણી પીવડાવવાથી પાણી તેની શ્વાસનળીમાં જઈ શકે છે, જે તેના તત્કાળ મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. પક્ષીને કોઈ અંધારી અને હવા ઉજાસવાળી પેટીમાં રાખો જ્યાં તેને કુતરા કે બિલાડીનો ડર ન હોય. પક્ષીને સીધું જ ઠંડી હવા કે પંખા નીચે ન રાખવું જોઈએ, કારણ કે ઈજાને કારણે તેનું શરીર પહેલાથી જ નબળું પડી ગયું હોય છે. તેને હૂંફાળું વાતાવરણ આપવું તેના અસ્તિત્વ માટે અત્યંત જરૂરી છે.

અમદાવાદમાં કરુણા અભિયાન અને વન વિભાગની અનેક ટીમો કાર્યરત છે, પરંતુ તમારી ૧૦ મિનિટની પ્રાથમિક સારવાર પક્ષીનો જીવ બચાવી શકે છે. પક્ષી સ્થિર થાય પછી તરત જ નજીકના રેસ્ક્યુ સેન્ટર અથવા હેલ્પલાઇન નંબર ૧૯૬૨ પર સંપર્ક કરવો જોઈએ. યાદ રાખો, આકાશ આપણું પણ છે અને તેમનું પણ. પતંગનો આનંદ લો, પરંતુ સવાર અને સાંજ પક્ષીઓના આવવા-જવાના સમયે પતંગ ચગાવવાનું ટાળીને આપણે અનેક જીવોને મોતના મુખમાંથી ઉગારી શકીએ છીએ. તમારી જાગૃતિ જ આ ઉત્તરાયણને સાચા અર્થમાં માનવીય બનાવી શકે છે.