ગાંધીનગર: કઠોળની ખેતી, ઉત્પાદકતા અને તેના પોષણમૂલ્યને પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશથી વિશ્વભરમાં 10 ફેબ્રુઆરીએ ‘વિશ્વ કઠોળ દિવસ’ ઉજવવામાં આવે છે. વિશ્વમાં કઠોળના સૌથી મોટા ઉત્પાદક, વપરાશકાર અને આયાતકાર દેશ તરીકે ભારતે વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં કઠોળ આત્મનિર્ભરતા મિશન શરૂ કર્યું છે, જે પોષણ સુરક્ષા અને આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવા તરફ એક મોટું પગલું છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં ગુજરાતે આ મિશનમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવતાં તુવેર અને ચણા જેવા કઠોળની ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ નોંધાવી છે.
તુવેર અને ચણાની ઉત્પાદકતામાં ગુજરાતની પ્રગતિ, કઠોળની નિકાસમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો
ગુજરાતમાં તુવેર અને ચણાની ઉત્પાદકતામાં વધારો થયો છે. 2021-22થી 2023-24 દરમિયાન તુવેરની સરેરાશ ઉત્પાદકતા પ્રતિ હેક્ટર 1199 કિગ્રા અને ચણાની સરેરાશ ઉત્પાદકતા 1795 કિગ્રા નોંધાઈ હતી. જ્યારે વર્ષ 2023-24માં 1714 કિગ્રા ચણાની ઉત્પાદકતા સાથે રાજ્યએ પ્રથમ સ્થાન હાંસલ કર્યું હતું.
ઉલ્લેખનીય છે કે, ગુજરાત વિવિધ પ્રકારના કઠોળની ખેતી કરે છે, જેમાં ચણા, મગ, અડદ, મઠ, તુવેર અને વટાણાનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્ય આ કઠોળની નિકાસ પણ કરે છે. એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટી (APEDA) અનુસાર, એપ્રિલથી નવેમ્બર (2025-26) દરમિયાન, ગુજરાતે વૈશ્વિક બજારોમાં 69.98 મિલિયન ડોલર (લગભગ ₹581 કરોડ)ના મૂલ્યના 74,652.82 મેટ્રિક ટન કઠોળની નિકાસ કરી હતી.
‘કઠોળ આત્મનિર્ભર મિશન’થી ગુજરાતમાં કઠોળની ખેતીમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ
ભારત સરકારના આત્મનિર્ભર ભારત મિશનથી પ્રેરિત થઈને ગુજરાતમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન કઠોળની ખેતીમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. કઠોળ હેઠળનો કુલ વાવેતર વિસ્તાર 2018-19માં 6.62 લાખ હેક્ટરથી વધીને 2023-24માં 10.89 લાખ હેક્ટર થયો છે. તેવી જ રીતે, ઉત્પાદન લગભગ ત્રણ ગણું વધીને 2018-19માં 6.79 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધીને 2023-24માં 15.51 લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે, જેમાં ચણા, મગ, મઠ અને અડદની ખેતીમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. ખાસ કરીને, ચણાના વાવેતરમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જેમાં 2018-19માં 1.73 લાખ હેક્ટરનો વાવેતર વિસ્તાર 2023-24માં 6.22 લાખ હેક્ટરનો થયો છે, જ્યારે ઉત્પાદન 2.35 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધીને 10.66 લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે.
ભારત સરકારનું કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા માટેનું મિશન ચણા, તુવેર અને અડદની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે. મિશન હેઠળ, ખેડૂતોને પ્રમાણિત બીજ, સબસિડી સાથે ખેતર સંબંધિત પ્રદર્શનો અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવા માટે વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, વધુ સારી ઉપજ માટે રાજ્ય સરકારે સીડ રિપ્લેસમેન્ટ રેટ યોજના અમલમાં મૂકી છે, જે ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત પ્રમાણિત બીજ મળે તેની ખાતરી કરે છે.
આધુનિક કૃષિ પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન
કૃષિ ક્ષેત્રે ઉત્પાદકતા વધારવા માટે ખેડૂતો વધુને વધુ આધુનિક કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવી રહ્યા છે. યાંત્રિકીકરણ, સુધારેલી હાઇબ્રિડ જાતો, પ્રમાણિત બીજ, જંતુનાશકો અને ખાતરોનો ડ્રોન આધારિત છંટકાવ અને બીજને મજબૂત બનાવવાની તકનીકો દ્વારા ઉપજમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. ટપક સિંચાઈ અને છંટકાવ જેવી કાર્યક્ષમ સિંચાઈ પદ્ધતિઓ, ઓર્ગેનિક ખાતરો તથા મિશ્ર અને આંતરપાક ખેતીથી સંસાધનોના ઉપયોગમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે. થ્રેશર, કમ્બાઇન હાર્વેસ્ટર, ટ્રેક્ટર અને ગ્રેડર જેવા યાંત્રિક સાધનોથી ખેતીની કામગીરી સરળ બની છે, મજૂરી ઘટી છે અને કાર્યક્ષમતા વધી છે. સંકલિત, કુદરતી અને જૈવિક ખેતી પદ્ધતિઓથી પણ કઠોળના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે