ગુજરાતમાં ખેડૂતો પ્રાકૃતિક અને ઓર્ગેનિક ખેતી તરફ ઝડપથી વળી રહ્યા છે, જેમાં ગોબર આધારિત દેશી ખાતર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે કૃષિ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે યોગ્ય રીતે સડાવ્યા વગરના ગોબર ખાતરના ઉપયોગથી ફાયદા કરતાં નુકસાન વધુ થઈ શકે છે. અધસડેલા ખાતરથી દીમક, ફૂગજન્ય રોગો, મૂળ સડવાની સમસ્યા અને પાકના વિકાસમાં અવરોધ જેવી મુશ્કેલીઓ સર્જાઈ શકે છે.
ખેડૂતો વર્ષોથી જમીનની ઉર્વરતા જાળવવા ગોબર ખાતરનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. પરંતુ ઘણી વખત ખાતર સંપૂર્ણપણે સડેલું છે કે નહીં તેની ચકાસણી કર્યા વગર જ ખેતરમાં પાથરી દેવામાં આવે છે. પરિણામે ખાસ કરીને મગફળી, કપાસ, સોયાબીન અને શાકભાજી જેવા પાકોમાં નુકસાન થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
અધસડેલા ખાતરથી શું નુકસાન?
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ ગોબરના ઢગલાની ઉપરની સપાટી સૂકી થઈ જાય છે જ્યારે અંદરનો ભાગ ભેજવાળો રહે છે. આવા વાતાવરણમાં દીમક, ફૂગ અને હાનિકારક જીવાણુઓનો વિકાસ થાય છે. આ જીવાણુઓ જમીનમાં જઈ પાકના મૂળને નુકસાન પહોંચાડે છે.
વધુમાં, અધસડેલા ખાતરમાં નાઈટ્રોજનનું અસંતુલન સર્જાતું હોવાથી છોડના પ્રારંભિક વિકાસ પર પણ પ્રતિકૂળ અસર પડે છે.
સારું ગોબર ખાતર કેવી રીતે ઓળખશો?
ગંધરહિત અને ભુરભુરું હોવું જોઈએ
રંગ કાળો અથવા ગાઢ ભૂરો હોવો જોઈએ
ખાતરમાં ગરમી અનુભવાતી ન હોવી જોઈએ
સફેદ ફૂગ, દીમક અથવા કીડા દેખાય તો તેનો ઉપયોગ ટાળવો
મોટા ગાંઠવાળા અને વધુ ભેજવાળા ખાતરનો ઉપયોગ ન કરવો
વેસ્ટ ડિકંપોઝરથી ખાતર ઝડપથી તૈયાર થઈ શકે
ખેડૂતો પાસે પૂરતું સડેલું ખાતર ઉપલબ્ધ ન હોય તો ‘વેસ્ટ ડિકંપોઝર’ અથવા ટ્રાઇકોડર્મા જેવા જૈવિક કલ્ચરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ગોબરના ઢગલાને ભેજ સાથે ઢાંકી તેમાં આ કલ્ચર ભેળવવાથી ખાતર ઝડપથી સડી જાય છે અને હાનિકારક જીવાતો તથા ફૂગનો પ્રકોપ ઘટે છે. સામાન્ય રીતે 25થી 40 દિવસમાં ખાતર ઉપયોગ માટે તૈયાર થઈ જાય છે.
વરસાદ પહેલાં ખેતરમાં પાથરવું વધુ ફાયદાકારક
કૃષિ નિષ્ણાતો ખેડૂતોને સલાહ આપે છે કે ગોબર ખાતર વરસાદ શરૂ થાય તે પહેલાં 15થી 20 દિવસ અગાઉ ખેતરમાં પાથરી જમીનમાં ભેળવી દેવું જોઈએ. આ પ્રક્રિયાથી જમીનની રચના સુધરે છે, ભેજ જળવાઈ રહે છે અને પાકને જરૂરી કાર્બનિક તત્ત્વો સરળતાથી મળે છે.
ગોબર ખાતર સાથે શું ઉમેરવું?
સારી ઉપજ અને જમીનની તંદુરસ્તી જાળવવા માટે ગોબર ખાતર સાથે નીચેના જૈવિક ઘટકોનો ઉપયોગ લાભદાયી ગણાય છે:
નીમખોળ
લાકડાની રાખ
જીવામૃત
ઘન જીવામૃત
જૈવિક સૂક્ષ્મ પોષક તત્ત્વો
પાક અવશેષમાંથી બનાવેલ કમ્પોસ્ટ
કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે યોગ્ય રીતે તૈયાર કરાયેલ અને સંપૂર્ણ સડેલું ગોબર ખાતર જ ઓર્ગેનિક ખેતીની સફળતાનું મુખ્ય આધાર બની શકે છે. ખેડૂતો જો ખાતરની ગુણવત્તા અંગે સાવચેતી રાખશે તો જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવાની સાથે વધુ સારી અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉપજ મેળવી શકશે