( અશ્વિન વ્યાસ દ્વારા ) ગાંધીનગર : વિશ્વમાં એશિયાટિક સિંહો ફક્ત ગીર જંગલમાં જ જોવા મળે છે. જોકે, સિંહો તેમના પરંપરાગત ક્ષેત્રની બહાર વિસ્તરી રહ્યા છે. આ સમયે, બરડા વન એશિયાટિક સિંહો માટે એક નવું 'ઘર' બની ગયું છે. 

  પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં ફેલાયેલા બરડા જંગલના ખડકાળ ટેકરીઓ સિંહોનું પ્રિય બની ગયા છે. તાજેતરના એક અભ્યાસ મુજબ, બરડા વન્યજીવન અભયારણ્ય સિંહો માટે એક મહત્વપૂર્ણ લાંબા ગાળાના નિવાસસ્થાન તરીકે વિકસી શકે છે.

   સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થિત, બરડા વન્યજીવન અભયારણ્ય ૧૯૨.૩૧ ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે, જેનો મોટો ભાગ પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલો છે. આ અભયારણ્ય અસાધારણ વનસ્પતિઓથી સમૃદ્ધ છે અને પર્યાવરણીય અને સંરક્ષણ મહત્વની પ્રજાતિઓ સહિત વિવિધ પ્રકારના ઔષધીય છોડનું ઘર છે. 

 પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં, દેશમાં વન્યજીવનના સંરક્ષણ અને રક્ષણ માટેના પ્રયાસો વધુ ઝડપી બન્યા છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ  પટેલના નેતૃત્વમાં, ગીર સિંહોના રક્ષણ માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.

  તાજેતરમાં, મુખ્યમંત્રીએ બરડા જંગલમાં રહેતા પશુપાલકો માટે પુનર્વસન યોજનાની જાહેરાત કરી હતી, અને બરડા જંગલ સિંહો માટે એક સુરક્ષિત નવું ઘર બની ગયું છે. તાજેતરના અભ્યાસ મુજબ, બરડા જંગલ સિંહોના લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી રહેઠાણ, પૂરતો શિકાર અને અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે

  . "બિયોન્ડ ગીર: બરડા વન્યજીવન અભયારણ્ય એશિયાઈ સિંહો માટે સંભવિત ગઢ તરીકે" શીર્ષક ધરાવતો અભ્યાસ PLOS One માં પ્રકાશિત થયો છે. આ અભ્યાસ ગુજરાત વન વિભાગના મોહન રામ (IFS), આરાધના સાહુ (IFS), નિત્યાનંદ શ્રીવાસ્તવ (IFS), રોહિત ચૌધરી, લહર ઝાલા અને યશપાલ ઝાલા અને બાંદા કૃષિ અને ટેકનોલોજી યુનિવર્સિટીના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. 

   આ અભ્યાસમાં આશરે ૧૪૪ વર્ષના અંતરાલ પછી બરડા જંગલમાં પાછા ફરેલા સિંહોના વિસ્તાર ઉપયોગ, રહેઠાણની પસંદગી અને આહારની તપાસ કરવામાં આવી હતી. ૧૪૪ વર્ષ પછી સિંહોએ કુદરતી રીતે બરડામાં પોતાનું નિવાસસ્થાન ફરીથી સ્થાપિત કર્યું છે. 

  આશરે ૧૪૪ વર્ષ પછી સિંહોએ કુદરતી રીતે બરડામાં પોતાનું નિવાસસ્થાન ફરીથી સ્થાપિત કર્યું છે. શરૂઆતમાં, એક નર સિંહ આવ્યો, ત્યારબાદ ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા પાંચ માદા સિંહો રજૂ કરવામાં આવી. 

  વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે, “આ સંશોધન એશિયાઈ સિંહોના સંરક્ષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સિંહોની વસ્તી હવે ફક્ત ગીરના જંગલ સુધી મર્યાદિત નથી. ગીરના દક્ષિણપશ્ચિમ પ્રદેશમાંથી સ્થળાંતર કરતા સિંહો માટે બરડા જંગલ બીજું ઘર બની ગયું છે. આ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસના તારણો આનું પરિણામ છે.

   અર્જુન મોઢવાડિયાએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, “મુખ્યમંત્રી  ભૂપેન્દ્રભાઈ  પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ, રાજ્ય સરકાર ગુજરાતમાં એશિયાઈ સિંહોના સંરક્ષણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે અને તેમના લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી તમામ પગલાં લઈ રહી છે.”

   વન અને પર્યાવરણ રાજ્યમંત્રી પ્રવીણ માળીએ જણાવ્યું હતું કે, “ખાલી ફ્રન્ટલાઈન સ્ટાફની જગ્યાઓ પ્રાથમિકતાના ધોરણે ભરવામાં આવી છે. સિંહોની હિલચાલ અને આરોગ્ય પર દૈનિક દેખરેખ રાખવા માટે આઠ પૂર્ણ-સમયના લાયન ટ્રેકર્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. માનવ-વન્યજીવન સંઘર્ષની પરિસ્થિતિઓને પહોંચી વળવા માટે ઝડપી પ્રતિભાવ પ્રણાલીને પણ મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.” 

 સિંહો બરડા જંગલમાં 'ઘરે પાછા ફરે છે' 

  જૂનાગઢ ફોરેસ્ટ સર્કલના વન સંરક્ષક અને અભ્યાસના લેખક મોહન રામ (IFS) એ જણાવ્યું હતું કે, "બરડા વન્યજીવન અભયારણ્યમાં હાલમાં 17 સિંહો છે. સંશોધન માટે છ સિંહો - એક નર અને પાંચ માદા - ને રેડિયો-કોલર કરવામાં આવ્યા હતા. જાન્યુઆરી 2023 થી જુલાઈ 2025 સુધીમાં 1.69 લાખથી વધુ GPS સ્થાનો મેળવવામાં આવ્યા હતા. તારણો દર્શાવે છે કે સિંહો બરડા જંગલમાં ઘાસના મેદાનોનો સક્રિયપણે ઉપયોગ કરે છે. સિંહો તેમના ઘરના વિસ્તારો સ્થાપિત કરી રહ્યા છે અને સામાજિક સંબંધો વિકસાવી રહ્યા છે."    બરડામાં સિંહોના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે યોજના વધારાના મુખ્ય મુખ્ય વન સંરક્ષક (વન્યજીવન) ડૉ. જયપાલ સિંહે જણાવ્યું હતું કે, "વન વિભાગ સિંહો માટે શિકારના સ્થળો બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. 2025-26 દરમિયાન, ગીર વન્યજીવન અભયારણ્યમાંથી બરડા જંગલમાં 441 ચિતલ છોડવામાં આવ્યા હતા.

  2007 થી, મોટી સંખ્યામાં ચિતલને બરડા જંગલમાં છોડવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, સાંભારનું પણ સંવર્ધન કરવામાં આવી રહ્યું છે અને જંગલમાં છોડી દેવામાં આવી રહ્યું છે. બરડા ઇકો-ટુરિઝમ સ્થાનિકો માટે રોજગારીની નવી તકો ઉભી કરે છે બરડા વન્યજીવન અભયારણ્યમાં ઇકો-ટુરિઝમ પહેલથી સ્થાનિકો માટે રોજગારીની તકો ઉભી થઈ છે. 

 જૂનાગઢ (વન્યજીવન) વર્તુળના વન સંરક્ષક ડૉ. રામ રતન નાલા (IFS) એ જણાવ્યું હતું કે, “અમે 2024 માં બરડા અભયારણ્યમાં ઇકો-ટુરિઝમ શરૂ કર્યું હતું, જેના પરિણામે સ્થાનિક રહેવાસીઓને પ્રકૃતિ માર્ગદર્શક અને સફારી સંચાલક તરીકે તકો મળી છે.” 

 આ પહેલથી પ્રવાસીઓના આગમનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. બરડા વન્યજીવન અભયારણ્યમાં મુલાકાતીઓની સંખ્યા પહેલા વર્ષમાં 2,271 થી વધીને 2025-26 માં 3,359 થઈ ગઈ છે, જે 48 ટકાનો નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.