નવી દિલ્હી: આજના બદલાતા યુગમાં મૂગા વન્યજીવોની રક્ષા અને હજારો એકરમાં ફેલાયેલા જંગલોને બચાવવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) એક અત્યંત કડક અને અજેય રક્ષક તરીકે મેદાનમાં આવી ગયું છે. વન વિભાગના સૈનિકો પહોંચી ન શકે તેવા ગીચ અને ભયાનક જંગલોમાં હવે AI આધારિત હાઈટેક કેમેરા અને સેન્સર્સ ગોઠવીને શિકારીઓ તેમજ ચંદનચોરોની ગેંગના લીરેલીરા ઉડાડી દેવા માટે ગ્લોબલ લેવલે મોટો માસ્ટરપ્લાન તૈયાર કરાયો છે. આ ટેકનોલોજીના કારણે વન્યજીવ સૃષ્ટિમાં ભારે ઉત્સાહનો માહોલ છે અને ગુનેગારોમાં ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.
1. રિયલ-ટાઇમ વન્યજીવ મોનિટરિંગ
AI સંચાલિત સાધનોની મદદથી જેમ કે TrailGuard AI કેમેરા ટ્રેપ્સ દ્વારા પ્રાણીઓને તરત ઓળખીને વન વિભાગના કર્મચારીઓને એલર્ટ મોકલી શકાય છે. ભારતમાં વાઘ જેવા લુપ્ત થવાના આરે ઉભેલા સંવેદનશીલ વન્યજીવોની સુરક્ષામાં આ ટેકનોલોજી આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે. શિકાર જેવા સંભવિત જોખમો સામે રિસ્પોન્સ ટાઈમને ઘટાડી શકાય છે અને પરિણામે કન્ઝર્વેશન ટીમો સમયસર પગલાં ભરી શકે છે.
2. સેટેલાઇટ ઈમેજીસ દ્વારા વનનાબૂદીની ઓળખ
મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ્સ સેટેલાઇટથી મળતી તસવીરોનું વિશ્લેષણ કરીને જંગલના વિસ્તારોમાં થતા ફેરફારો, વૃક્ષોનું ગેરકાયદેસર નિકંદન અને શહેરી વિસ્તરણ પર બારીકાઈથી નજર રાખી શકાય છે. આ ક્ષમતાના કારણે સંરક્ષણ ટીમો વિશાળ જંગલોમાં ક્યાં હેરફેર થઈ રહી છે તેનું મોનિટરિંગ સરળતાથી કરી શકે છે. સમયસરની ઓળખ ઇકોસિસ્ટમ પર થતી નકારાત્મક અસરોને રોકવામાં અને જૈવવિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
3. અવાજના આધારે પ્રજાતિઓની ઓળખ
જ્યાં માણસો માટે પહોંચવું મુશ્કેલ હોય તેવા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં AI પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના અવાજના વિશાળ ડેટાને ફિલ્ટર કરીને તેમની પ્રજાતિઓ અને વર્તણૂકની પેટર્નને ઓળખી શકે છે. આ એકોસ્ટિક મોનિટરિંગ પદ્ધતિ કુદરતી વાતાવરણમાં કોઈપણ ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના કયા કયા જીવો હાજર છે તેની સચોટ માહિતી આપી શકે છે અને તેનો ખૂબ જ અસરકારક ઉપયોગ કરી શકાય છે.
4. લુપ્ત થવાના જોખમનું મૂલ્યાંકન
AI આધારિત પ્રિડિક્ટિવ મોડલ્સ વિવિધ પર્યાવરણીય પરિબળોનો અભ્યાસ કરીને એ કહી શકે છે કે કયા વિસ્તારમાં કઈ પ્રજાતિ લુપ્ત થવાનું જોખમ સૌથી વધુ છે. આનાથી કન્ઝર્વેશન ટીમોને એ સમજવામાં સરળતા રહે છે કે કયા વિસ્તારમાં સૌથી પહેલા અને તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી શરૂ કરવાની જરૂર છે, જેથી મર્યાદિત સંસાધનોનો યોગ્ય જગ્યાએ ઉપયોગ થઈ શકે.
પર્યાવરણ સંરક્ષણમાં મદદરૂપ થતા મુખ્ય AI ટૂલ્સ
•    Google Earth Engine & Microsoft Planetary Computer: મોટા પાયે સેટેલાઇટ એનાલિસિસ અને જિયોસ્પેશિયલ ડેટા પૂરો પાડે છે.
•    Wildlife Insights: કેમેરા-ટ્રેપમાં કેદ થયેલી તસવીરોનું વર્ગીકરણ કરે છે.
•    Rainforest Connection: જંગલોના અવાજ પર નજર રાખે છે.
•    ArcGIS: ડ્રોન મેપિંગ અને ઈમેજરી એનાલિસિસમાં મદદ કરે છે.
•    TensorFlow / PyTorch: ચોક્કસ પ્રકારના પર્યાવરણીય પ્રોજેક્ટ્સ માટે કસ્ટમ મોડલ તૈયાર કરવામાં ડેવલપર્સને મદદરૂપ બને છે.