મોસ્કો: આજથી બરાબર ૬૫ વર્ષ પહેલાં, ૧૨ એપ્રિલ ૧૯૬૧ના રોજ, સોવિયેત યુનિયનના ૨૭ વર્ષીય પાયલોટ યુરી ગાગરીને અંતરીક્ષમાં પ્રથમ ડગલું માંડીને સમગ્ર માનવજાતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો હતો. બાયકોનુર કોસ્મોડ્રોમ પરથી સવારે ૯:૦૭ વાગ્યે જ્યારે ૨૮૭ ટનનું શક્તિશાળી રોકેટ ગર્જના સાથે આકાશમાં ગયું, ત્યારે ગાગરીને રેડિયો પરથી માત્ર એક શબ્દ કહ્યો હતો - "પોયેખાલી!" (ચાલો જઈએ!). આ ઉડાન સાથે જ સોવિયેત યુનિયને શીત યુદ્ધના તે જમાનામાં અમેરિકાને પછાડીને અવકાશ ક્ષેત્રે પોતાની સર્વોપરિતા સાબિત કરી દીધી હતી. ૨૮,૨૬૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની પ્રચંડ ઝડપે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં પ્રવેશનાર ગાગરીન વિશ્વના સૌથી ઝડપી અને પ્રથમ અવકાશયાત્રી બની ગયા હતા, જેમણે અનંત બ્રહ્માંડના અંધકાર વચ્ચે આપણી વાદળી પૃથ્વીની સુંદરતાને નિહાળી હતી.
ગાગરીનનો આ પ્રવાસ માત્ર સાહસ જ નહીં પરંતુ જોખમોથી પણ ભરેલો હતો. અવકાશમાં અંદાજે ૯૦ મિનિટ ગાળ્યા બાદ જ્યારે તેમનું વોસ્ટોક-૧ યાન પૃથ્વી પર પાછું ફરી રહ્યું હતું, ત્યારે ટેકનિકલ ખામીને કારણે લેન્ડિંગ મોડ્યુલ અલગ થવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ દરમિયાન ઘર્ષણને કારણે પેદા થયેલી ભીષણ ગરમીએ કનેક્ટિંગ કેબલ્સને બાળી નાખ્યા, જે કુદરતી રીતે જ એક વરદાન સાબિત થયું અને મોડ્યુલ અલગ થઈ શક્યું. જમીનથી સાત કિલોમીટર ઉપર નારંગી રંગના સૂટમાં ગાગરીને પેરાશૂટ દ્વારા કૂદકો માર્યો અને ઐતિહાસિક વોલ્ગા નદી નજીક સુરક્ષિત ઉતરાણ કર્યું હતું. આ ૧૦૮ મિનિટની ઉડાનને કારણે જ આજે ૧૨ એપ્રિલને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અવકાશ ઉડાન દિવસ’ તરીકે ગૌરવભેર ઉજવવામાં આવે છે.
આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ બદલ ગાગરીનને સોવિયેત યુનિયનના સર્વોચ્ચ સન્માન ‘હીરો ઓફ ધ સોવિયેત યુનિયન’ થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ગાગરીનની આ સફળતાએ અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા નાસાને વધુ મહેનત કરવા મજબૂર કરી, જેના પરિણામે માત્ર એક મહિના પછી એલન શેપર્ડ અવકાશમાં જનારા પ્રથમ અમેરિકન બન્યા. જોકે, ગાગરીનનું આ મિશન સોવિયેત માટે સુવર્ણકાળ સમાન રહ્યું, કારણ કે ત્યારબાદ ૧૯૬૯માં અમેરિકાએ ચંદ્ર પર માનવી મોકલીને અવકાશ દોડમાં સરસાઈ મેળવી હતી. છતાં, યુરી ગાગરીન હંમેશા માટે એક એવા સાહસિક તરીકે યાદ રહેશે જેમણે અજાણ્યા આકાશમાં પહેલું ડગલું માંડવાની હિંમત કરી હતી. રશિયા સહિત ૩૦થી વધુ દેશોમાં આજે પણ ગાગરીનને એક મહાન શાંતિ દૂત અને વિજ્ઞાનના નાયક તરીકે પૂજવામાં આવે છે.