‘રેવડી પોલિટિકસ'થી રાજ્યો કંગાળ : અનેક ‘ઓકિસજન' ઉપર
માત્ર હિમાચલ પ્રદેશ જ નહિ દેશના મોટાભાગના રાજ્યો ‘દેવાના ડુંગર' હેઠળ દબાયા : ‘મફત' આપવાના વચનો હવે ભારે પડી રહ્યા છે : તિજોરી ખાલીખમ : માર્ચ ૨૦૨૪ સુધી બધી રાજ્ય સરકારો ઉપર કુલ ૭૫ લાખ કરોડનું દેવું હતું : માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં દેવું વધીને ૮૩.૩૧ લાખ કરોડથી વધુ થઇ જશે : સૌથી વધુ દેવું તામિલનાડુ સરકાર ઉપર
નવી દિલ્હી તા. ૩૧ : પર્વતોથી ઘેરાયેલા હિમાચલ પ્રદેશમાં દેવાનો ડુંગર વધી રહ્યો છે. આર્થિક તંદુરસ્તી એટલી કથળી રહી છે કે મુખ્યમંત્રી, મંત્રીઓ, મુખ્ય સંસદીય સચિવો અને કોર્પોરેશનના ચેરમેન બોર્ડ આગામી બે મહિના સુધી પગાર અને ભથ્થાં નહીં લે. મુખ્યમંત્રી સુખવિંદર સિંહ સુખુએ ગુરુવારે કહ્યું કે રાજયની આર્થિક સ્થિતિ સારી નથી, તેથી તેઓ અને તેમના મંત્રીઓ બે મહિના માટે પગાર અને ભથ્થાં છોડી રહ્યા છે.
હિમાચલમાં લગભગ અઢી વર્ષ પહેલા સત્તામાં આવેલી કોંગ્રેસ સરકાર સતત દેવાના બોજમાં ડૂબી રહી છે. હિમાચલની આર્થિક કટોકટી માટે સરકાર દ્વારા જે ‘મફત'નું વિતરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તેને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. અઢી વર્ષ પહેલા યોજાયેલી વિધાનસભાની ચૂંટણી વખતે કોંગ્રેસે અનેક મફત યોજનાઓનું વચન આપ્યું હતું. જયારે સરકાર બની ત્યારે આ વચનો પૂરા કરવામાં આવ્યા, જેનાથી દેવું વધુ વધ્યું.
રિઝર્વ બેંકના રિપોર્ટ અનુસાર, હિમાચલમાં કોંગ્રેસ સત્તામાં આવી તે પહેલા માર્ચ ૨૦૨૨ સુધી ૬૯ હજાર કરોડ રૂપિયાથી ઓછી લોન હતી. પરંતુ તેઓ સત્તામાં આવ્યા બાદ માર્ચ ૨૦૨૪ સુધીમાં ૮૬,૬૦૦ કરોડથી વધુનું દેવું હતું. માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં હિમાચલ સરકારનું દેવું વધીને લગભગ ૯૫ હજાર કરોડ રૂપિયા થઈ જશે.
કોંગ્રેસે ૨૦૨૨ની ચૂંટણીમાં સત્તામાં પાછા ફરવા માટે ઘણા મોટા વચનો આપ્યા હતા. સરકારમાં આવ્યા બાદ આ વચનો પાછળ જંગી ખર્ચ કરવામાં આવી રહ્યો છે. હિમાચલ સરકારના બજેટનો ૪૦ ટકા પગાર અને પેન્શન ચૂકવવામાં ખર્ચવામાં આવે છે. લગભગ ૨૦ ટકા લોન અને વ્યાજની ચુકવણીમાં ખર્ચવામાં આવે છે.
સુખુ સરકાર મહિલાઓને દર મહિને ૧૫૦૦ રૂપિયા આપે છે, જેના પર વાર્ષિક ૮૦૦ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. અહીં જૂની પેન્શન યોજના પણ લાગુ કરવામાં આવી છે, જેના કારણે ખર્ચમાં ૧,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનો વધારો થયો છે. જયારે મફત વીજળી પાછળ વાર્ષિક ૧૮ હજાર કરોડ રૂપિયા ખર્ચવામાં આવે છે. સરકાર આ ત્રણેય યોજનાઓ પર અંદાજે ૨૦ હજાર કરોડ રૂપિયા ખર્ચી રહી છે.
હિમાચલ સરકારને વધુ એક આંચકો ત્યારે લાગ્યો જયારે કેન્દ્ર સરકારે લોન લેવાની મર્યાદામાં વધુ ઘટાડો કર્યો. અગાઉ હિમાચલ સરકાર તેની જીડીપીના ૫ ટકા સુધીની લોન લઈ શકતી હતી. પરંતુ હવે તે માત્ર ૩.૫ ટકા સુધીની લોન લઈ શકશે. એટલે કે, અગાઉ રાજય સરકાર ૧૪,૫૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધીનું ઉધાર લઈ શકતી હતી, પરંતુ હવે તે માત્ર ૯ હજાર કરોડ રૂપિયા જ ઉધાર લઈ શકે છે.
આરબીઆઈનો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે હિમાચલનું દેવું પાંચ વર્ષમાં ૩૦ હજાર કરોડ રૂપિયા વધી ગયું છે. હાલમાં ૮૬ હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દેવું છે. હિમાચલમાં દરેક વ્યક્તિ પર ૧.૧૭ લાખ રૂપિયાનું દેવું છે.બે મહિનાનો પગાર કંઈ કરશે?
હિમાચલમાં જો મુખ્યમંત્રી, મંત્રી અને સંસદીય સચિવ બે મહિના સુધી પગાર અને ભથ્થાં નહીં લે તો બહુ ફરક નહીં પડે. આ તો ‘ઊંટના મોઢામાં જીરૂં' ની વાત હશે.
મુખ્યમંત્રીને દર મહિને ૨.૫ લાખ રૂપિયા પગાર અને ભથ્થાં મળે છે. બે મહિનામાં ૫ લાખ. હિમાચલ સરકારમાં ૧૦ મંત્રીઓ છે અને તેમને પણ દર મહિને ૨.૫ લાખ રૂપિયા મળે છે. આ મંત્રીઓના પગાર અને ભથ્થા પર બે મહિનામાં ૫૦ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. ૬ સંસદીય સચિવો છે, જેમને પણ દર મહિને ૨.૫ લાખ રૂપિયા મળે છે. ૬ સંસદીય સચિવોના બે મહિનાના પગાર અને ભથ્થા પાછળ રૂ. ૩૦ લાખનો ખર્ચ થાય છે.
એટલે કે જો મુખ્યમંત્રી, મંત્રીઓ અને સંસદીય સચિવો બે મહિના સુધી પગાર અને ભથ્થાં નહીં લે તો કુલ ૮૫ લાખ રૂપિયાની બચત થશે. જયારે હિમાચલ સરકાર પર માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં લગભગ ૯૫ હજાર કરોડ રૂપિયાનું દેવું હશે.
તે સરળ ગણિત છે. જો તમારી આવક ઓછી અને ખર્ચ વધુ હોય તો તમારે લોન લેવી પડશે. પરંતુ જો ખર્ચ અને દેવાનું યોગ્ય રીતે સંચાલન કરવામાં ન આવે તો પરિસ્થિતિ એવી બની શકે છે કે ન તો આવકનો કોઈ સ્ત્રોત બચશે કે ન તો કોઈ લોન લેવા માટે લાયક રહેશે.
રાજય સરકારો પર દેવું સતત વધી રહ્યું છે. સરકારો સબસિડીના નામે મફતમાં ભારે ખર્ચ કરી રહી છે. આરબીઆઈનો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે સબસિડી પર રાજય સરકારોનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે. રાજય સરકારોએ ૨૦૨૧-૨૨માં ૧૨.૯%ની સરખામણીએ કુલ ખર્ચના ૧૧.૨% સબસિડી પર ખર્ચ્યા છે.
જૂન ૨૦૨૨માં જારી કરાયેલા ‘સ્ટેટ ફાયનાન્સઃ અ રિસ્ક એનાલિસિસ' શીર્ષક હેઠળના આરબીઆઈના આ રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે હવે રાજય સરકારો સબસિડીને બદલે ફ્રીબી આપી રહી છે. સરકારો એવા સ્થળોએ ખર્ચ કરી રહી છે જયાંથી કોઈ આવક થતી નથી.
RBI અનુસાર, તમામ રાજય સરકારોએ ૨૦૧૮-૧૯માં સબસિડી પર ૧.૮૭ લાખ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. ૨૦૨૨-૨૩માં આ ખર્ચ વધીને રૂ.૩ લાખ કરોડને પાર કરી ગયો હતો. એ જ રીતે, માર્ચ ૨૦૧૯ સુધી, તમામ રાજય સરકારો પર ૪૭.૮૬ લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું હતું, જે માર્ચ ૨૦૨૪ સુધીમાં વધીને ૭૫ લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયું છે. માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં આ દેવું વધીને રૂ. ૮૩ લાખ કરોડથી વધુ થવાની ધારણા છે.
હિમાચલ એ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે મફતની સંસ્કૃતિ સરકારને ઘૂંટણિયે લાવી શકે છે. હાલમાં મુખ્યમંત્રી, મંત્રીઓ અને સંસદીય સચિવોએ બે મહિનાનો પગાર અને ભથ્થાં છોડી દીધા છે. શક્ય છે કે સ્થિતિ વધુ વણસે.
ગયા વર્ષે આરબીઆઈએ ચેતવણી આપી હતી કે બિન-જરૂરી વસ્તુઓ પર ખર્ચ કરવાથી રાજયોની આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ થઈ શકે છે. આ રિપોર્ટમાં આરબીઆઈએ ચેતવણી આપી હતી કે અરૂણાચલ પ્રદેશ, બિહાર, ગોવા, હિમાચલ, કેરળ, મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, પંજાબ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ આર્થિક જોખમમાં છે.
આરબીઆઈનું કહેવું છે કે કેટલાક રાજયો એવા છે કે જેમનું દેવું ૨૦૨૬-૨૭ સુધીમાં GSDPના ૩૦%થી વધુ હોઈ શકે છે. તેમાંથી પંજાબની હાલત સૌથી ખરાબ હશે. ત્યાં સુધીમાં પંજાબ સરકારનું દેવું જીએસડીપીના ૪૫%થી વધુ થઈ શકે છે. તે જ સમયે, રાજસ્થાન, કેરળ અને પશ્ચિમ બંગાળનું દેવું GSDPના ૩૫% સુધી રહેવાની શક્યતા છે.
વધુ પડતા દેવાના કારણે પૈસા યોગ્ય જગ્યાએ ખર્ચાતા નથી. સરકારો આવા વિકાસ પ્રોજેક્ટો પર નાણાં ખર્ચવા સક્ષમ નથી, જેનાથી ભવિષ્યમાં આવક થઈ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબ તેના કુલ ખર્ચના ૨૨ ટકાથી વધુ વ્યાજ ચૂકવવા પાછળ ખર્ચે છે. હિમાચલ પણ તેના ખર્ચના ૨૦ ટકા વ્યાજ અને લોનની ચુકવણી પર ખર્ચ કરે છે. તેનાથી મૂડી ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.
ચૂંટણીવાળા રાજયોમાં આવી ‘મફત વિતરણ' યોજનાઓ સામાન્ય છે. જેઓ તેમનો વિરોધ કરે છે તેઓ તેમને ‘ફ્રીબીઝ' અને ‘રેબલ કલ્ચર' કહે છે, જયારે તેમને સમર્થન કરનારા તેમને ‘કલ્યાણકારી યોજનાઓ' કહે છે. વિરોધીઓ વારંવાર કહે છે કે આનાથી સરકારી તિજોરી પર બોજ પડશે, દેવું વધશે અને આ માત્ર રાજકીય લાભ માટે થઈ રહ્યું છે. તો આવી યોજનાઓ લાવનારાઓનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ ગરીબ લોકોને મોંઘવારીમાંથી રાહત આપવાનો છે. ખાસ વાત એ છે કે એક પાર્ટી જે યોજનાને એક રાજયમાં રેવડી કલ્ચર કહે છે, તેને બીજા રાજયમાં કલ્યાણકારી યોજના કહીને લાગુ કરી રહી છે.
આની કોઈ સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન, ચૂંટણી પંચે એફિડેવિટમાં કહ્યું હતું કે જો કુદરતી આફત અથવા રોગચાળા દરમિયાન દવાઓ, ખોરાક અથવા પૈસા મફતમાં વહેંચવામાં આવે છે, તો તે ફ્રીબી નથી. પરંતુ જો આવું સામાન્ય દિવસોમાં થાય તો તેને ફ્રીબી ગણી શકાય.
તે જ સમયે, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એ કહ્યું હતું કે જો આવી યોજનાઓ ક્રેડિટ કલ્ચરને નબળી પાડે છે, સબસિડીના કારણે ભાવ વધુ ખરાબ કરે છે, ખાનગી રોકાણમાં ઘટાડો કરે છે અને શ્રમ દળની ભાગીદારી ઘટાડે છે, તો તે મફત છે.
હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું મફત અને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ એક જ છે કે અલગ? સામાન્ય રીતે ચૂંટણી પહેલા મફતની જાહેરાત કરવામાં આવે છે, જયારે કલ્યાણકારી યોજનાઓ કોઈપણ સમયે લાગુ કરવામાં આવે છે.
રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી જીતવા માટે વચનો આપે છે, પરંતુ તેનો બોજ સરકારી તિજોરી પર પડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે કરદાતાઓના નાણાંનો ઉપયોગ કરીને મફતમાં વહેંચવામાં આવતી રકમ સરકારને ‘નાદારી' તરફ ધકેલી શકે છે.
રાજયોની ઘટતી આવક વધારવા માટે એન.કે. સિંઘની આગેવાની હેઠળના ૧૫માં નાણાપંચે પ્રોપર્ટી ટેક્સમાં ક્રમશઃ વધારો કરવાની ભલામણ કરી છે, પાણી જેવી વિવિધ સરકારી સેવાઓ માટે નિયમિતપણે ચાર્જ વધારવો, દારૂ પર એક્સાઇઝ ટેક્સ વધારવા અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને હિસાબ-કિતાબમાં સુધારો કરવાની ભલામણ કરી છે.
RBIના પૂર્વ ગવર્નર ડી. સુબ્બારાવે મીડિયામાં એક લેખમાં લખ્યું હતું કે, ‘ચાલે તે ખાનગી કંપની હોય કે સરકાર, આદર્શ એ છે કે ભવિષ્યમાં આવક ઊભી કરીને કોઈપણ લોનની ચુકવણી કરવી જોઈએ. બીજી બાજુ, જો લોનની રકમ વર્તમાન વપરાશ પર ખર્ચવામાં આવે છે અને ભવિષ્યના વિકાસ પર તેની કોઈ અસર થતી નથી, તો અમે અમારા બાળકો પર લોનની ચુકવણીનો બોજ નાખીએ છીએ. આનાથી મોટું કોઈ પાપ ન હોઈ શકે.
જૂન ૨૦૨૨ માં તેના અહેવાલમાં, આરબીઆઈએ શ્રીલંકાના આર્થિક સંકટનું ઉદાહરણ આપ્યું છે અને સૂચન કર્યું છે કે રાજય સરકારોએ તેમના દેવામાં સ્થિરતા લાવવાની જરૂર છે, કારણ કે ઘણા રાજયોમાં સ્થિતિ સારી નથી.
આરબીઆઈ સૂચવે છે કે સરકારોએ બિનજરૂરી જગ્યાઓ પર નાણાં ખર્ચવાનું ટાળવું જોઈએ અને તેમનું દેવું સ્થિર કરવું જોઈએ. આ સિવાય વીજ કંપનીઓએ ખોટમાંથી વસૂલ કરવાની જરૂર છે. એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે કે સરકારોએ મૂડી રોકાણ કરવું જોઈએ, જેથી તેઓ ભવિષ્યમાં આવક પેદા કરી શકે.(૨૧.૪)
ક્યા રાજ્યો પર કેટલું દેવું છે ?
તામિલનાડુ : રૂા. ૮.૩૪ લાખ કરોડ
ઉત્તર પ્રદેશ : રૂા. ૭.૬૯ લાખ કરોડ
મહારાષ્ટ્ર : રૂા. ૭.૨૨ લાખ કરોડ
પ.બંગાળ : રૂા. ૬.૫૮ લાખ કરોડ
કર્ણાટક : રૂા. ૫.૯૭ લાખ કરોડ
રાજસ્થાન : રૂા. ૫.૬૨ લાખ કરોડ
આંધ્ર પ્રદેશ : રૂા. ૪.૮૫ લાખ કરોડ
ગુજરાત : રૂા. ૪.૬૭ લાખ કરોડ
કેરળ : રૂા. ૪.૨૯ લાખ કરોડ
મ.પ્રદેશ : રૂા. ૪.૧૮ લાખ કરોડ
તેલંગણા : રૂા. .૮૯ લાખ કરોડ
પંજાબ : રૂા. ૩.૫૧ લાખ કરોડ
(10:49 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
