૫૪૩માંથી ૩૬૨ સાંસદોનું સમર્થન જરૂરી : રાજયોની પણ સંમતિ જરૂરી
વન નેશન - વન ઇલેકશન : સરકારનો રાહ સરળ નથી : સરકાર કેવી રીતે પાસ કરાવશે બિલ ? સો મણનો સવાલ : લોકસભામાં બે - તૃત્યાંશ બહુમતી જોઇએ : વિપક્ષોનો સાથ લેવો જરૂરી બનશે
નવી દિલ્હી, તા.૧૯: મોદી કેબિનેટે ‘વન નેશન, વન ઈલેક્શન'ના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ પ્રસ્તાવમાં લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભા અને સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણી એક સાથે કરાવવાનું સૂચન છે. આ પ્રસ્તાવ પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતાવાળી ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિની ભલામણો પર આધારિત છે. દેશની મુખ્ય વિપક્ષી પાર્ટી કોંગ્રેસ તેને એક ધૂર્ત ગણાવી રહી છે. અન્ય વિરોધ પક્ષો પણ કહી રહ્યા છે કે મોદી સરકારની આ પહેલ વ્યવહારુ નથી. દરેકના મનમાં એ સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે શું મોદી સરકાર માટે ‘વન નેશન, વન ઈલેક્શન' લાગુ કરવાનું સરળ રહેશે? ચાલો જાણીએ કે આ પ્રસ્તાવમાં કયા મોટા અવરોધો આવી શકે છે.
કેટલા રાજકીય પક્ષો વિરોધમાં છે?
પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિની ભલામણોને સ્વીકારીને સરકારે આ પગલું ભર્યું છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, ૪૭ રાજકીય પક્ષોએ એક સાથે ચૂંટણી યોજવા અંગે કોવિંદ સમિતિ સાથે તેમના મંતવ્યો શેર કર્યા હતા. જેમાંથી ૩૨ પક્ષોએ આ વિચારને સમર્થન આપ્યું હતું જ્યારે ૧૫ પક્ષોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, NDAની સહયોગી તેલુગુ દેશમ પાર્ટીએ તેને સૈદ્ધાંતિક સમર્થન આપ્યું છે. સમિતિ સમક્ષ આ પગલાને ટેકો આપનાર તમામ ૩૨ પક્ષો કાં તો ભાજપના સાથી હતા અથવા પક્ષ પ્રત્યે મૈત્રીપૂર્ણ હતા. જો કે બીજેડીએ ભાજપ છોડી દીધું છે. સમિતિ સમક્ષ આ પગલાનો વિરોધ કરી રહેલા ૧૫ પક્ષોમાંથી ૫ કોંગ્રેસ સહિત NDAની બહાર છે.
કોવિંદ સમિતિએ એક સાથે ચૂંટણી યોજવા માટે કેટલાક જરૂરી ફેરફારો સૂચવ્યા છે. સમિતિનું કહેવું છે કે બંધારણમાં સુધારો કરવો પડશે, જેના માટે સંસદની મંજૂરી જરૂરી છે. આ સાથે તમામ મતદારોની યાદી તૈયાર કરવા માટે મોટાભાગના રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાંથી પણ સંમતિ લેવાની રહેશે.
બંધારણમાં સુધારો કરવાની રીત વિશે, કલમ ૩૬૮ (૨) વાંચે છે, આ બંધારણનો સુધારો ફક્ત સંસદના કોઈપણ ગળહમાં તે હેતુ માટેના બિલની રજૂઆત દ્વારા જ શરૂ થઈ શકે છે, અને જ્યારે બિલ દરેક ગળહ દ્વારા પસાર કરવામાં આવ્યું હોય. જો તે તે ગળહના કુલ સભ્યપદની બહુમતી દ્વારા અને તે ગળહમાં હાજર રહેલા અને મતદાન કરતા સભ્યોના બે તળતીયાંશ કરતા ઓછા ન હોય તેવા બહુમતી દ્વારા પસાર કરવામાં આવે તો, તે રાષ્ટ્રપતિને રજૂ કરવામાં આવશે જેઓ બિલને તેમની સંમતિ આપશે. આપશે અને તે મુજબ બિલની જોગવાઈઓ મુજબ બંધારણમાં સુધારો કરવામાં આવશે.
શું બિલ લોકસભા અને રાજ્યસભામાં ટકી શકશે?
લોકસભામાં કોઈપણ બંધારણીય સુધારો પસાર કરવા માટે બે તળતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે. એટલે કે હાજર રહેલા બે તળતીયાંશ સભ્યોનું સમર્થન અને મતદાન જરૂરી છે. જો તમામ ૫૪૩ સાંસદો હાજર હોય તો ૩૬૨ સાંસદોનું સમર્થન જરૂરી છે. હાલમાં વિપક્ષી ગઠબંધન ‘ભારત' પાસે ૨૩૪ સાંસદો છે. બંધારણીય સુધારા માટે સાદી બહુમતી સાથે વિશેષ બહુમતી પણ જરૂરી છે. મતલબ કે સુધારો પસાર કરવા માટે શાસક પક્ષને વિપક્ષના સમર્થનની પણ જરૂર પડશે. બીજી તરફ NDA પાસે રાજ્યસભામાં ૧૧૩ સાંસદો છે અને ૬ નામાંકિત સભ્યો તેમને સમર્થન આપે છે. ‘ભારત' ગઠબંધન પાસે ૮૫ સાંસદો છે. જો તમામ સાંસદો મતદાન કરવા આવે તો બે તળતીયાંશ બહુમતી માટે ૧૬૪ વોટની જરૂર પડશે. કેટલાક બંધારણીય ફેરફારોને પણ રાજ્યની વિધાનસભાની મંજૂરીની જરૂર પડે છે. જો તમામ સભ્યો રાજ્યસભામાં હાજર હોય તો કુલ સંખ્યા ૧૬૪ થશે.
ચૂંટણીની મૂંઝવણને સરકાર કેવી રીતે સંભાળશે?
આખા દેશમાં એક સાથે ચૂંટણી યોજવી સરળ નથી. આ વર્ષે મેપ્રજૂનમાં લોકસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી, જ્યારે ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, સિક્કિમ અને અરુણાચલ પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં સંસદીય ચૂંટણીઓ સાથે વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. જમ્મુપ્રકાશ્મીર અને હરિયાણામાં વિધાનસભા ચૂંટણીની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને ઝારખંડમાં પણ આ વર્ષના અંતમાં ચૂંટણી યોજાવાની છે. દિલ્હી અને બિહાર એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં ૨૦૨૫માં ચૂંટણી યોજાવાની છે. આસામ, કેરળ, તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ અને પુડુચેરીમાં વર્તમાન વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ ૨૦૨૬માં સમાપ્ત થશે. જ્યારે ગોવા, ગુજરાત, મણિપુર, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ વિધાનસભાનો કાર્યકાળ ૨૦૨૭માં સમાપ્ત થશે. હિમાચલ પ્રદેશ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ, ત્રિપુરા અને તેલંગાણામાં રાજ્ય વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ ૨૦૨૮માં સમાપ્ત થશે. વર્તમાન લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ જે આ વર્ષે ચૂંટણીમાં ગયો હતો તે ૨૦૨૯માં સમાપ્ત થશે.
શું સરકાર વિરોધ પક્ષોને સાથે લાવી શકશે?
‘એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી' પહેલની સફળતા સંસદમાં બે બંધારણ સુધારા બિલો પસાર થવા પર નિર્ભર છે, જેને વિવિધ રાજકીય પક્ષોના વ્યાપક સમર્થનની જરૂર પડશે. ભાજપ પાસે લોકસભામાં એકલા હાથે બહુમતી ન હોવાથી તેણે માત્ર તેના ફઝખ્ સાથી પક્ષોને જ નહીં પરંતુ વિપક્ષી પાર્ટીઓને પણ સાથે લાવવા પડશે. એનડીએના મુખ્ય ઘટક જનતા દળ (યુનાઈટેડ) એ કેન્દ્રીય કેબિનેટના નિર્ણયને આવકારતા કહ્યું કે આવા પગલાથી દેશને વારંવારની ચૂંટણીઓમાંથી મુક્તિ મળશે, તિજોરી પરનો બોજ ઘટશે અને નીતિમાં સાતત્ય આવશે. જેડીયુના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા રાજીવ રંજન પ્રસાદે કહ્યું કે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી'ના દૂરગામી પરિણામો આવશે અને દેશને વ્યાપક લાભ થશે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કહ્યું કે એક સાથે ચૂંટણીઓ વ્યવહારુ નથી અને આરોપ લગાવ્યો કે ભાજપ ચૂંટણી નજીક આવતાં જ વાસ્તવિક મુદ્દાઓ પરથી ધ્યાન હટાવવા માટે આવી વાતો કરે છે.
ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, જરૂરી સર્વસંમતિ બનાવવાનો એક માર્ગ એ છે કે સંસદીય સમિતિને, જેમ કે સ્થાયી સમિતિ અથવા સંયુક્ત સંસદીય સમિતિને સંશોધન બિલ મોકલવું. આ સમિતિઓમાં વિપક્ષના સભ્યોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે અને ત્યાં ચર્ચા દ્વારા સર્વસંમતિ સાધવામાં આવે છે. કેન્દ્રએ રાજ્યોને પણ સામેલ કરવા પડશે. સ્થાનિક સંસ્થાઓને એક સાથે ચૂંટણી યોજનાનો ભાગ બનાવવા માટે, ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્યોએ જરૂરી બંધારણીય સુધારાને બહાલી આપવી પડશે. જો કે ભાજપ હાલમાં એક ડઝનથી વધુ રાજ્યોમાં શાસન કરે છે, પરંતુ હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર અને ઝારખંડમાં આગામી વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ રાજકીય સંતુલન બદલી શકે છે.
ભારતમાં ભૂતકાળમાં ૧૯૫૧ અને ૧૯૬૭ વચ્ચે એકસાથે ચૂંટણી યોજાઈ ચૂકી છે. આ વલણ ૧૯૬૭માં ચરમસીમાએ હતું, જ્યારે ૨૦ રાજ્યોમાં લોકસભાની ચૂંટણી સાથે વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. ૧૯૭૭માં આ સંખ્યા ઘટીને ૧૭ થઈ ગઈ, જ્યારે ૧૯૮૦ અને ૧૯૮૫માં ૧૪ રાજ્યોમાં એક સાથે ચૂંટણી યોજાઈ. ત્યારબાદ મધ્યસત્ર ચૂંટણી સહિતના વિવિધ કારણોસર અલગ-અલગ સમયે ચૂંટણીઓ યોજાવા લાગી
(3:51 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
