નવી દિલ્હી તા.૨૫ : ગયા અઠવાડિયે, કેન્દ્રીય કેબિનેટે શુક્ર પરના ભારતના પ્રથમ મિશનને મંજૂરી આપી છે, જે ભારતીય અવકાશ એજન્સી ISRO માર્ચ 2028 માં લોન્ચ કરવા માંગે છે. 2013 માં શરૂ કરાયેલ માર્સ ઓર્બિટર મિશન પછી આ દેશનું બીજું આંતરગ્રહીય મિશન છે.

શુક્ર મિશનનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રહનો તેની આસપાસની ભ્રમણકક્ષામાંથી અભ્યાસ કરવાનો છે. આ મિશન શુક્રની સપાટી અને પેટા સપાટી, તેના વાતાવરણ, તેના આયોનોસ્ફિયર અને સૂર્ય સાથેના તેના સંબંધની તપાસ કરવા માટે ભારત અને વિદેશમાંથી વૈજ્ઞાનિક સાધનો વહન કરશે.

શુક્ર, જેને ઘણીવાર પૃથ્વીના જોડિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે તેના સમાન સમૂહ, ઘનતા અને કદને કારણે વૈજ્ઞાનિકોને ગ્રહોની ઉત્ક્રાંતિમાં વધુ ઊંડાણપૂર્વક જાણવાની અનન્ય તક આપે છે, તેથી જ વૈજ્ઞાનિકોને શુક્રમાં હંમેશા રસ રહ્યો છે. જો કે, પૃથ્વી સાથે તેની સમાનતા હોવા છતાં, શુક્ર તેની ખૂબ જ અલગ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ માટે જાણીતો છે.

શુક્રની સપાટીનું તાપમાન આશરે 462 ડિગ્રી સેલ્સિયસ છે, જે સૂર્યની સૌથી નજીકના ગ્રહ બુધ કરતાં વધુ ગરમ છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આ ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે શુક્રની સપાટી પર હાજર પાણી ગ્રહની સૂર્યની નજીક હોવાને કારણે બાષ્પીભવન થયું હતું. પાણીની વરાળ ગ્રીનહાઉસ ગેસ હોવાથી, તે ગ્રહને નોંધપાત્ર રીતે ગરમ કરે છે.

અત્યંત ગરમ તાપમાનને કારણે કોઈ પણ લેન્ડર શુક્ર પર બે કલાકથી વધુ સમય સુધી રહી શક્યું નહીં. તે જ સમયે, શુક્ર પરનું વાતાવરણીય દબાણ પૃથ્વી કરતાં ઘણું વધારે છે. આ લગભગ પૃથ્વી પરના મહાસાગરોની નીચે અનુભવાતા દબાણ જેવું જ છે.

શુક્રના વાતાવરણનો 96.5% કાર્બન ડાયોક્સાઇડથી બનેલો છે અને ગ્રહ પર સલ્ફ્યુરિક એસિડના વાદળોનું પ્રભુત્વ છે.

શુક્ર તેની ધરી પર પૃથ્વી કરતાં ઘણી ધીમી ગતિએ ફરે છે. શુક્રની એક ક્રાંતિ લગભગ 243 પૃથ્વી દિવસો જેટલી છે.

શુક્રનો અભ્યાસ કરવો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

જ્યારે પૃથ્વી અને શુક્ર એકબીજાની સૌથી નજીક આવે છે, ત્યારે તે મિશન માટે સૌથી ટૂંકો રસ્તો પૂરો પાડે છે અને આ દર 19 મહિનામાં એકવાર થાય છે. આ મિશન અગાઉ 2023 માટે નિર્ધારિત હતું, પરંતુ તાજેતરના કેબિનેટ અનુસાર, હવે માર્ચ 2028 માટે મંજૂરી મળી ગઈ છે. આ મિશન આશરે 100 કિલો વજનનું વૈજ્ઞાનિક પેલોડ વહન કરશે. તે ભારતના અન્ય અવકાશ સંશોધન મિશનની સમાન યોજનાને અનુસરશે અને ઉપગ્રહ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ઝડપ મેળવશે, શુક્ર તરફ જશે અને પછી તેની ભ્રમણકક્ષામાં કેપ્ચર થશે. એકવાર ઉપગ્રહ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા છોડી દે છે, તે શુક્ર સુધી પહોંચવામાં લગભગ 140 દિવસ લેશે.

આ મિશનમાં ભારત પ્રથમ વખત એરો-બ્રેકિંગ પણ કરશે.

એરો-બ્રેકિંગ શું છે?

ઇંધણની સમસ્યાને ઉકેલવા માટે, ઉપગ્રહને શુક્રની આસપાસ 500 કિમી x 60,000 કિમીની અત્યંત લંબગોળ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવશે. જો કે, વિજ્ઞાન પેલોડ્સ માટે પ્રયોગો કરવા માટે તે ઘણું વધારે છે.

ઉપગ્રહને પેલોડની જરૂરિયાતોને આધારે એરો-બ્રેકિંગની મદદથી 300 x 300 કિમી અથવા 200 x 600 કિમીની ભ્રમણકક્ષામાં લાવવામાં આવશે. આ ઉપગ્રહને તેની લંબગોળ ભ્રમણકક્ષામાં જ્યાં તે શુક્રની સૌથી નજીક છે ત્યાં પહોંચે છે ત્યારે તેને ઘણી વખત લગભગ 140km નીચે ધકેલવામાં આવશે. આ ઊંચાઈ પર, ઉપગ્રહ શુક્રના વાતાવરણના બાહ્ય સ્તરમાંથી પસાર થશે, જે ખેંચાણ બનાવશે જે ઉપગ્રહને ધીમું કરશે અને આમ ધીમે ધીમે ભ્રમણકક્ષાની ઊંચાઈ ઓછી કરશે.

ઉપગ્રહને વાતાવરણની કેટલી ઉપર જવું જોઈએ તે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવું જોઈએ - જો ઉપગ્રહ ખૂબ ઊંડો જાય, તો તે અતિશય ઘર્ષણનો સામનો કરી શકે છે અને બળી શકે છે, પરંતુ જો તે ખૂબ છીછરો હોય, તો ઉપગ્રહને પહોંચવામાં ઘણો સમય લાગી શકે છે. નિયુક્ત ભ્રમણકક્ષા. 2022 માં શુક્ર વિજ્ઞાન પરિષદ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોની ચર્ચા અનુસાર, સેટેલાઈટને નિશ્ચિત ભ્રમણકક્ષા સુધી પહોંચવામાં લગભગ છ મહિનાનો સમય લાગશે.

જો કે, એકવાર ભ્રમણકક્ષામાં, ઉપગ્રહ ગ્રહના વાતાવરણમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળી જશે. આનું કારણ એ છે કે જો ઉપગ્રહ ખેંચાણનો અનુભવ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તો તેને ભ્રમણકક્ષાને વધુ ઘટતી અટકાવવા માટે ઘણું વધારે બળતણ વાપરવું પડશે.

મિશન પર વૈજ્ઞાનિક પેલોડ્સ શું હશે?

સંસદમાં આપવામાં આવેલા જવાબ અનુસાર, 2019 સુધી મિશન માટે ઓછામાં ઓછા 17 ભારતીય પ્રયોગો અને સાત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયોગોમાંથી પ્રસ્તાવો પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતીય પેલોડમાં L અને S બેન્ડ સિન્થેટિક એપરચર રડારનો સમાવેશ થાય છે, જે ગ્રહની સપાટીની ઇમેજિંગમાં મદદ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, થર્મલ કેમેરા, આંતરગ્રહીય ધૂળના કણોના પ્રવાહનો અભ્યાસ કરવા માટેનો પ્રયોગ અને શુક્રના વાતાવરણમાં પ્રવેશતા ઉચ્ચ-ઊર્જા કણોનો અભ્યાસ કરવાનો પ્રયોગ પણ હશે, જેના કારણે તેનું આયનીકરણ થાય છે. અન્ય પેલોડ શુક્રના વાતાવરણની રચના, પરિવર્તનશીલતા અને થર્મલ પરિસ્થિતિઓનો અભ્યાસ કરશે.

કયા દેશો શુક્રનો અભ્યાસ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે?

ભૂતકાળમાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, અગાઉના યુએસએસઆર, જાપાન અને જાપાન સાથે યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) ના સહયોગી મિશન દ્વારા શુક્ર પર ઘણા મિશન મોકલવામાં આવ્યા છે. યુએસ ભવિષ્યમાં શુક્ર પર ઓછામાં ઓછા બે વધુ મિશનની યોજના ધરાવે છે - 2029માં દા વિન્સી અને 2031માં વેરિટાસ - અને ESA 2030 માટે એક એન્વિઝન મિશનનું આયોજન કરે છે.