નવી દિલ્હી : આઝાદી પછી ભારતે કૃષિ ક્ષેત્રે ઘણું કામ કર્યું. તે દરમિયાન ભારતમાં ખોરાકની સમસ્યા હતી. દેશને અન્ય દેશોમાંથી અનાજની આયાત કરવી પડતી હતી. હરિયાળી ક્રાંતિ દ્વારા, ભારતે અનાજની સપ્લાય માટે ઘણું કામ કર્યું. આમાં, ઉપજ વધારતા બિયારણ, ખાતર અને રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેની વ્યાપક અસર પણ જોવા મળી અને પછીના ત્રણ વર્ષમાં એટલે કે 1971 સુધીમાં ભારત અનાજમાં આત્મનિર્ભર બન્યું.

   હરિયાળી ક્રાંતિમાં બિયારણની નવી જાતો દ્વારા કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. શરૂઆત ખરીફ પાકથી કરી હતી. વૈજ્ઞાનિકોને આમાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી છે. અને આ પ્રયોગ આખા દેશમાં ફેલાઈ ગયો અને તેણે ક્રાંતિનું સ્વરૂપ લીધું. આ પછી મેઘધનુષ્ય ક્રાંતિએ બાગાયત, ડેરી, એક્વાકલ્ચર, મરઘાં વગેરે દ્વારા કૃષિમાં પણ વૈવિધ્યીકરણ કર્યું, જેના કારણે કૃષિ પાછળથી ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બની ગઈ.

    રાસાયણિક ખાતરોનો વધતો ઉપયોગ અને અવલંબન, કુદરતી સંસાધનોના આડેધડ શોષણ અને અસ્થિર હવામાનના કારણે જમીન પર દબાણ આવ્યું છે.

   વિવિધ અભ્યાસો અનુસાર, ભારતની 30 ટકા જમીન બગાડવામાં આવી છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે પચાસ વર્ષ પહેલાં જમીનમાં ઝીંક, સલ્ફર, મેંગેનીઝ, આયર્ન અને કોપર જેવા સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોની અછત નહોતી. પરંતુ હવે તે સ્પષ્ટ છે, જે જમીન ધોવાણની નિશાની છે. જો આ સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો ઉમેરવામાં આવે તો ખેતીનો ખર્ચ વધે છે. જ્યાં સુધી ખેડૂતોને મદદ કરવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી જમીનને નવજીવન આપવા માટે કોઈ આંદોલન નહીં થાય

    ભારતમાં મોટાભાગના ખેડૂતો પાસે નાની જમીન છે. ગરીબી સાથે સંઘર્ષ કરીને, તેઓ આખા વર્ષ દરમિયાન ભૂખમરો ટાળવાનું મેનેજ કરે છે. ધીરે ધીરે, ખેતી એક બિનઆકર્ષક વ્યવસાય બની રહી છે. ઘણા નાના ખેડૂતો શહેરી ભારતમાં દૈનિક વેતન મજૂર તરીકે કામ કરવા માટે દૂર જઈ રહ્યા છે. તેથી, જો તેઓને ભૂમિ સંરક્ષણ કાર્યક્રમોમાં સામેલ કરવા હોય, તો સરકારી સહાય એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે.

    ભારતમાં, કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના 29% (328.7 મિલિયન હેક્ટર) એટલે કે 96.4 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ જમીનનું ધોવાણ થયું છે. સમગ્ર વિશ્વમાં જમીનની ફળદ્રુપતાના નુકસાનમાં 40 ટકાનો વધારો થયો છે. તેના કારણે વૈશ્વિક જીડીપીનો લગભગ અડધો ભાગ જોખમમાં છે. આ સિવાય જમીનમાંથી ઓર્ગેનિક કાર્બન સતત ઘટી રહ્યો છે. સતત ઘટી રહેલા ઓર્ગેનિક કાર્બનની ઉત્પાદકતા પર વિપરીત અસર પડી છે. જો આમ જ ચાલશે તો થોડા વર્ષોમાં ઘણી જગ્યાએ જમીન બંજર બની જશે.

    યુનાઈટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશનલ, સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (યુનેસ્કો) એ એક ચેતવણી જારી કરીને કહ્યું છે કે 2050 સુધીમાં પૃથ્વીની 90 ટકા ફળદ્રુપ જમીન ઘટી શકે છે. આનાથી ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક જૈવવિવિધતા અને માનવ જીવન માટે મોટું સંકટ સર્જાશે.

     નોંધનીય છે કે વર્લ્ડ એટલાસ ઓફ ડેઝર્ટિફિકેશન મુજબ, 75 ટકા ફળદ્રુપ જમીન પહેલાથી જ ખરાબ થઈ ગઈ છે, જે 3.2 અબજ લોકોને સીધી અસર કરી રહી છે. જો આ સ્થિતિ ચાલુ રહેશે તો 2050 સુધીમાં સ્થિતિ ઘણી ગંભીર બની શકે છે.

  જર્નલ સાયન્સમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ, ભારતમાં માટીના એસિડીકરણને કારણે આગામી 30 વર્ષમાં જમીનની ટોચની 0.3 મીટર સપાટીથી 3.3 અબજ ટન અકાર્બનિક કાર્બનનું નુકસાન થઈ શકે છે.

    પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવામાં માટી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, તેમ છતાં તેની ઘણીવાર ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે. તેનું યોગ્ય સંચાલન થતું નથી. યુનેસ્કો દ્વારા મોરોક્કોમાં આયોજિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ દરમિયાન સંસ્થાના 194 સભ્ય દેશોને અપીલ કરવામાં આવી છે કે તેઓ પોતાની ભૂમિના સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપે. જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવાનો પણ પ્રયાસ કરો

   . કાર્યક્રમ દરમિયાન, યુનેસ્કોએ તેના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો સાથે મળીને 'વર્લ્ડ સોઈલ હેલ્થ ઈન્ડેક્સ' સ્થાપિત કરવાની વાત પણ કરી છે. આ ઇન્ડેક્સ વિવિધ પ્રદેશો અને ઇકોસિસ્ટમ્સમાં માટીની ગુણવત્તાના વિશ્લેષણ અને સરખામણી માટે માપદંડોને પ્રમાણિત કરવામાં મદદ કરશે.

   અભ્યાસમાં એક વર્ષમાં એક હેક્ટર જમીન પર માટી ધોવાણના સંદર્ભમાં "નાના" થી "આપત્તિજનક" સુધીના સ્કેલ પર છ વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે આ આંકડો 100 ટનને વટાવી જાય છે, ત્યારે ઘટના તેના સૌથી ગંભીર સ્તરે પહોંચી જાય છે. 

    સૌથી ખરાબ સ્થિતિ આસામના ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યમાં સ્થિત બ્રહ્મપુત્ર ખીણમાં છે. અહીં ધોવાણ લગભગ 300 ચોરસ કિલોમીટર સપાટીની જમીનને અસર કરે છે, જે કુલ વિસ્તારના 31 ટકા છે. દેશમાં માટી ધોવાણ માટે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ એવા 20 જિલ્લાઓમાંથી નવ આસામમાં આવેલા છે. ભારતમાં, રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ધોવાણ પ્રતિ હેક્ટર પ્રતિ વર્ષ 21 ટન હોવાનો અંદાજ છે. આ નુકસાન સીધું માનવશાસ્ત્રીય હસ્તક્ષેપો જેમ કે વનનાબૂદી અને સઘન કૃષિ પદ્ધતિઓને આભારી હોઈ શકે છે.