નવી દિલ્હી તા.૧૯

હિન્દ મહાસાગરમાં હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ મળી આવ્યા છે તે અહીં શોધવું આશ્ચર્યજનક છે, તેઓ ઘણા ખનિજોથી ભરેલા છે. ભારતીય સમુદ્રશાસ્ત્રીઓએ, પ્રથમ વખત, હિંદ મહાસાગરના ઊંડા તળિયે સક્રિય હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટનું ચિત્ર મેળવ્યું છે. ઊંડા પાણીમાં આ જગ્યાએ આવા છીદ્રો મળવું સામાન્ય નથી. માટીમાંથી બનેલા પાઈપ જેવા આકારમાંથી નીકળતા આ પરપોટાની શોધને એક મોટી શોધ માનવામાં આવી રહી છે કારણ કે તે માત્ર વૈજ્ઞાનિક જ નહીં પરંતુ આર્થિક અને ખાણકામની દૃષ્ટિએ પણ એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. પરંતુ આ હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ શું છે? શા માટે તેમને આવા સ્થળે શોધવું એક મોટી વાત છે અને શું તે ખરેખર આટલી મહત્વપૂર્ણ શોધ છે? આ ગરમ પાણીના ચશ્મા શું છે? આ ગરમ પાણીના ઝરણાઓને વાસ્તવમાં હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ કહેવામાં આવે છે. જે રીતે આ પરપોટા ભૂગર્ભમાંથી નીકળે છે, એવું લાગે છે કે તે પાઇપમાંથી બહાર આવી રહ્યા છે અથવા પાણીની સપાટી તરફ આવી રહ્યા છે. આ સમુદ્રના તળની સપાટી પરની તિરાડોમાંથી બહાર આવે છે અને આસપાસના પાણીને મોટા પ્રમાણમાં ગરમ કરે છે અને પૃથ્વીની સપાટી પર ઘણી ધાતુઓ અને ખનિજોનું પરિવહન પણ કરે છે. એક ખાસ નળાકાર આકાર રચાય છે સમુદ્રના તળમાં તિરાડોમાંથી ઘણી ગરમી બહાર આવતાં જ ઠંડા પાણીને સ્પર્શતા જ તિરાડોમાંથી નીકળતી ધાતુઓ, ખનિજો વગેરે ઘન થવા લાગે છે અને ચીમની જેવો ઊંચો નળાકાર આકાર બનવા માંડે છે જે ઉંચો થાય છે. કેટલીકવાર તેઓ 60 મીટર લાંબા હોવાનું પણ જોવા મળ્યું છે. આ પછી, પરપોટા તેમની ઉપર વધતા જોવા મળે છે. ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ હિંદ મહાસાગરના હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટની આ તસવીર લીધી છે. ફોટો: @MoesNiot On X) આ ક્યાં જોવા મળે છે? જ્યાં હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ જોવા મળે છે, તે મૂળભૂત રીતે ટેકટોનિક પ્લેટની નજીક જોવા મળે છે અને તેમાંથી પૃથ્વીની અંદર પીગળેલા ખડકની ગરમી એટલે કે મેગ્મા બહાર આવે છે, પરંતુ ઊંડા સમુદ્રમાં તાપમાન લગભગ 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી હોઇ શકે છે. ત્યાં, જ્યારે તે સમુદ્રતળની સપાટી પરની તિરાડોમાંથી બહાર આવે છે, ત્યારે તે પાણીને 370 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ગરમ કરી શકે છે, જે બલૂનનું સ્વરૂપ લે છે અને આ ખનિજો અને વાયુઓથી ભરાઈ જાય છે, જેના કારણે આ આકાર બને છે. હિંદ મહાસાગર શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? આ વેન્ટ્સ હિંદ મહાસાગરના મધ્ય અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ઉભા વિસ્તારોમાં 4.5 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ જોવામાં આવ્યા છે, જ્યાં આવા વેન્ટ્સ જોવા મળતા નથી. સામાન્ય રીતે આવા હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ પેસિફિક મહાસાગરમાં વધુ જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં હિંદ મહાસાગરમાં તેમની બેઠક ભારત માટે નવી તકો અને શક્યતાઓ ઊભી કરશે તેમ માનવામાં આવે છે. આ હિંદ મહાસાગરના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગોમાં જોવા મળ્યા છે. (ફોટો: @MoesNiot On X) ખનિજ અનામતો? હાઈડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ દ્વારા, પૃથ્વીની ઊંડાઈમાંથી માત્ર ગેસ જ બહાર નીકળે છે, પરંતુ તેની સાથે તાંબુ, જસત, સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ, આયર્ન, કોબાલ્ટ, નિકલ સહિતના ઘણા ખનિજો અને ધાતુઓ બહાર આવે છે જે કોઈ ખજાનાથી ઓછું નથી કારણ કે આવી સામગ્રી એક જ વારમાં બહાર આવતી નથી અને મજબૂત થતી નથી, પરંતુ સતત બહાર આવતી રહે છે અને ચીમનીનો આકાર લેતી રહે છે. NCPOR વૈજ્ઞાનિક જોન કુરિયન કહે છે કે શોધાયેલ હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ થોડાક સેંકડો વર્ષથી 3 હજાર વર્ષ જૂના હોઈ શકે છે. આ વેન્ટ્સ અન્ય બાબતમાં પણ ખાસ છે. અહીં એક અલગ પ્રકારનું જીવન જોવા મળે છે. ઊંડા ઠંડા સમુદ્રમાં ગરમીનું આગમન જીવન માટે ઘણી શક્યતાઓ ઊભી કરે છે. સામાન્ય દરિયાઈ જીવન કરતાં સાવ અલગ પ્રકારનું જીવન અહીં જોવા મળશે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે ગુરુના ચંદ્ર યુરોપાની બર્ફીલી સપાટીની નીચે આવા વેન્ટ્સ જીવનનું કારણ બની શકે છે. આ જ કારણ છે કે ભારત માટે દરેક રીતે આ એક મોટી શોધ છે.