નવી દિલ્હી :  ભારતમાં પાકના અવશેષોનું સંચાલન એ એક મોટો પડકાર છે, સ્ટબલ બાળવાની ઘટનાઓ સમાચારોમાં રહી છે. આજે આ પાકના અવશેષો ઉર્જાનો સ્ત્રોત બની ગયા છે. મોટા જથ્થામાં ઉત્પન્ન થતા કૃષિ કચરાનું ગ્રીન એનર્જીમાં રૂપાંતર કરવામાં આવી રહ્યું છે. ચીન પછી બીજા ક્રમે ભારત દર વર્ષે 900 મિલિયન મેટ્રિક ટન કૃષિ બાયોમાસનું ઉત્પાદન કરે છે. સરકારી નીતિઓમાં ફેરફાર અને ખાનગી ક્ષેત્રોની ભાગીદારીને કારણે કૃષિ બાયોમાસમાંથી ઉર્જા ઉત્પાદનને વેગ મળ્યો છે.

   ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કૃષિ અવશેષોમાંથી ઉર્જા ઉત્પન્ન કરતા એકમોની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે. બાયોએનર્જી ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે, જે ઉર્જા વપરાશમાં વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે.

   એક રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં બાયોમાસ માર્કેટ વર્ષ 2030-31 સુધીમાં રૂ. 32,000 કરોડની આસપાસ પહોંચવાની ધારણા છે. આ વધતા બજારનું પરિણામ એ છે કે અન્નદાતાને હવે ઉર્જા પ્રદાતા તરીકે ઓળખ મળી રહી છે.

  બાયોમાસ એ કાર્બનિક પદાર્થો છે, જેમ કે પાકના અવશેષો, જંગલોના અવશેષો, શહેરોનો ઘન કચરો વગેરે. તે ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે. ભારત પાસે મોટી માત્રામાં બાયોમાસ ઉપલબ્ધ છે જેમાંથી મોટી માત્રામાં ઉર્જાનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે. ભારત દર વર્ષે 900 મિલિયન મેટ્રિક ટન કૃષિ બાયોમાસનું ઉત્પાદન કરે છે, જ્યારે સરપ્લસ બાયોમાસ 230 મિલિયન મેટ્રિક ટન છે. ડાંગરનું ભૂસું, ડાંગરની ભૂકી, બગાસ, કપાસની દાંડી વગેરેનો ઉપયોગ બાયોમાસ તરીકે થાય છે. બાયોમાસ જૈવ ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. આના દ્વારા ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકાશે. ભારતનું બાયોમાસ માર્કેટ ગ્રીન એનર્જીનું ઉત્પાદન કરવા માંગતા આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓને આકર્ષી રહ્યું છે. ઉપરાંત, ભારતમાં સ્વચ્છ અને ટકાઉ ઊર્જાની માંગ ઝડપથી વધી છે.

   થર્મલ પાવર જનરેશન યુનિટ્સમાં કોલસા સાથે કૃષિ બાયોમાસમાંથી બનાવેલા પેલેટ્સ અને બ્રિકેટ્સનું મિશ્રણ કરવાનું ફરજિયાત બનાવતા, તેના વેપાર અને ઉત્પાદનને વેગ મળ્યો છે. આમાં, સ્ટબલ અને અન્ય કૃષિ અવશેષોમાંથી નાના નક્કર ટુકડાઓ બનાવવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ, ઈંટોના ભઠ્ઠાઓ વગેરેમાં કોલસા સાથે મિક્સ કરીને કરવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકારે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં 5 ટકા છરા અને બ્રિકેટને કોલસા સાથે ભેળવીને બાળવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે, જે વધારીને 7 ટકા કરી શકાય છે. હરિયાણાના કરનાલમાં રહેતા ખેડૂત રોહિત સિંહ સ્ટબલની ગાંસડીઓ બનાવે છે અને તેને ગોળીઓ બનાવતી કંપનીઓને વેચે છે. રોહિત દર વર્ષે 30-35 હજાર ટન સ્ટ્રોનો બિઝનેસ કરે છે. તે કહે છે કે, અમે ખેડૂતોના ખેતરમાંથી જડ ઉપાડીએ છીએ, જેના કારણે તેમના ખેતરો સાફ થાય છે અને અમને પૈસા મળે છે.

રાજસ્થાનના બારાનમાં પેલેટ્સ અને બ્રિકેટ યુનિટના માલિક મોહિત વર્મા કહે છે કે, સ્ટ્રોની કિંમત 2-2.5 રૂપિયા પ્રતિ કિલો છે. તેનાથી ખેડૂતોની આવક વધે છે. એક ટન સ્ટ્રો પેલેટ્સ અને બ્રિકેટ્સ બાળવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડનો અડધો જથ્થો ઉત્પન્ન થાય છે જે એક ટન કોલસો બાળવાથી મુક્ત થાય છે. મોહિત કહે છે, આ કામમાં રોકાયેલા કોન્ટ્રાક્ટરો ખેડૂતોનો પાક મફતમાં લણણી કરે છે.તેઓ પાકના અવશેષોનો જાતે ઉપયોગ કરે છે. જેના કારણે ખેડૂતને કાપણીનો ખર્ચ બચે છે અને ખેતરની સફાઈ પણ થાય છે. સરકાર પણ પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. આ કામ આગામી 20 વર્ષ સુધી સારી રીતે ચાલવાનું છે

ભારતમાં ઈથેનોલનું ઉત્પાદન મોટા પાયે થઈ રહ્યું છે. વર્ષ 2014 માં, દેશમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ 1.53% સુધી થઈ શકે છે, જે વર્ષ 2014 માં વધારીને 15% કરવામાં આવ્યું હતું.હવે વર્ષ 2025 સુધીમાં તેને વધારીને 20% કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. આ માટે સરકાર ઇથેનોલ ઉત્પાદન એકમોને પ્રોત્સાહન પણ આપી રહી છે. સરકાર મકાઈમાંથી ઇથેનોલ બનાવવા માટે પ્રતિ લિટર રૂ. 9.72, ચોખામાંથી રૂ. 8.46 અને મોલાસીસમાંથી રૂ. 6.87 પ્રતિ લિટરનું પ્રોત્સાહન આપે છે. પરિણામે, 2021-22માં મકાઈમાંથી ઈથેનોલ બનાવવાની ટકાવારી શૂન્ય હોવા છતાં, વર્ષ 2023-24માં તે વધીને 36% થઈ ગઈ. ઇથેનોલનું ઉત્પાદન મોટે ભાગે સ્ટાર્ચ અથવા ખાંડના પાકમાંથી થાય છે. સુગર મિલો શેરડીના રસમાંથી સીધા ઇથેનોલ બનાવે છે. ભારત વિશ્વમાં ત્રીજો સૌથી મોટો ઇથેનોલ ઉત્પાદક અને ઉપભોક્તા છે.

  અમદાવાદમાં હિમાલયા ઈનોવેટીવ ટેક પ્રા. લિ. ઇથેનોલ નામથી સેકન્ડ જનરેશન ઇથેનોલનું યુનિટ સ્થાપનાર દુર્ભ ભાણવડિયા કહે છે કે ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાંથી જે ઇથેનોલ બનાવવામાં આવે છે તે ફર્સ્ટ જનરેશન ઇથેનોલ છે અને જે ઇથેનોલ કૃષિ અવશેષોનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે તેને સેકન્ડ જનરેશન ઇથેનોલ કહેવાય છે. નવેમ્બર 2023 સુધી ભારતમાં ઇથેનોલ ઉત્પાદન ક્ષમતા 1380 કરોડ લિટર હતી, જેમાંથી 875 કરોડ લિટર મોલાસીસ અને 505 કરોડ લિટર અનાજમાંથી બનાવવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બર, 2024માં ઇથેનોલ ઉત્પાદન ક્ષમતા 1623 કરોડ લિટર સુધી પહોંચશે. વર્ષ 2025 સુધીમાં પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઇથેનોલ ઉમેરવા માટે 1700 કરોડ લિટર ઇથેનોલનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવી પડશે.

  ઇથેનોલના વેચાણમાં વધારો થવાને કારણે ખેડૂતોને મિલોમાંથી મળતી ચૂકવણીમાં વધારો થયો છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં ખાંડ મિલોએ ઇથેનોલ વેચીને 94 હજાર કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી છે. ઇથેનોલના વધતા ઉપયોગને કારણે, ભારતે વર્ષ 2022-23માં તેલની આયાત પર 24,300 કરોડ રૂપિયાની બચત કરી. તેનાથી માત્ર પર્યાવરણને જ નહીં પરંતુ ખેડૂતોને પણ સીધો ફાયદો થઈ રહ્યો છે. તેમને નવા પાક માટે બજાર મળ્યું છે.

   સરકારી યોજના એવી છે કે જો ખેડૂત પરાઠા ન બાળે તો તેના ખાતામાં એકર દીઠ 1000 રૂપિયા મળે છે. અમે તેની વિગતો સરકાર સાથે શેર કરીએ છીએ, અને પૈસા ખેડૂતોના ખાતામાં આવે છે. રોહિત કહે છે કે, હવે તે ખેડૂત સાથે સોદો કરે છે કે તે કેટલા સંમત થાય છે, અન્યથા તે કેટલાક પૈસા પણ આપે છે. જ્યારે અમે કંપનીઓને સ્ટ્રો ગાંસડી વેચીએ છીએ, ત્યારે અમને એક ટન માટે 1000 રૂપિયા મળે છે. તેમાંથી 80 ટકા ખર્ચ થાય છે અને 20 ટકા બચત થાય છે.તે જ સમયે, રજત, જે મેરઠમાં સ્ટબલમાંથી પેલેટ અને બ્રિકેટ્સ યુનિટ ચલાવે છે, કહે છે, અમે ખેડૂતો સાથે સીધો વ્યવહાર કરતા નથી. અમે ડીલરો પાસેથી કાચો માલ ખરીદીએ છીએ. આજે આ વિસ્તારનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે લોકો માટી ભેળવીને વેચી રહ્યા છે, જેના કારણે નામ કલંકિત થઈ રહ્યું છે. તેનું ટેન્ડર ઉત્પાદન એકમને જ આપવું જોઈએ, જેના દ્વારા નાના સ્થાનિક ટેન્ડરો આપવા જોઈએ.