વોશિંગ્ટન, માર્ચ 16, 2025: ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS)માં અવકાશયાત્રીઓને તરતા જોવું રસપ્રદ હોઈ શકે છે, પરંતુ ગુરુત્વાકર્ષણની ગેરહાજરી લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં રહેનારા યાત્રીઓ પર ગંભીર અસર કરે છે. પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે તેઓને ચક્કર, ઉબકા અને અસ્થિર ચાલવાની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. નાસાના અવકાશયાત્રીઓ સુનીતા વિલિયમ્સ અને બચ વિલ્મોર તથા રશિયન અવકાશયાત્રી એલેક્ઝાન્ડર ગોર્બુનોવ બુધવારે સ્પેસએક્સના ડ્રેગન અવકાશયાન દ્વારા પૃથ્વી પર પાછા ફરવાના છે. સુનીતા અને બચ માટે આ મિશન આઠ દિવસનું હતું, પરંતુ બોઇંગના સ્ટારલાઇનર કેપ્સ્યૂલમાં હીલિયમ લીક અને થ્રસ્ટરની નિષ્ફળતાને કારણે તે નવ મહિનાથી વધુ સમય સુધી લંબાઈ ગયું, જેને કારણે તેમનું અવકાશયાન સપ્ટેમ્બરમાં ખાલી પાછું ફર્યું હતું.

પૃથ્વી પર પાછા ફરવાની અસરો:
અવકાશમાં લાંબો સમય વિતાવનારા અવકાશયાત્રીઓએ જણાવ્યું છે કે પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે તેમને ચાલવામાં મુશ્કેલી, નબળી દ્રષ્ટિ, ચક્કર અને ‘બેબી ફીટ’ નામની સ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે. આ સ્થિતિમાં પગના તળિયાની જાડી ચામડી નરમ થઈ જાય છે, જે બાળકના પગ જેવી થઈ જાય છે. હ્યુસ્ટન સ્થિત બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિનના એક નોંધમાં જણાવાયું, “પૃથ્વી પર પાછા ફરતાં જ અવકાશયાત્રીઓએ ફરીથી પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણમાં ઢળવું પડે છે, જેના કારણે તેમને ઊભા રહેવામાં, નજર સ્થિર રાખવામાં, ચાલવામાં અને ફરવામાં મુશ્કેલી થાય છે. તેમની સલામતી માટે, પાછા ફરતાં અવકાશયાત્રીઓને ઘણીવાર તરત જ ખુરશી પર બેસાડવામાં આવે છે.”

શરીર પર થતી અસરો:
જાપાની અવકાશ એજન્સી JAXAએ જણાવ્યું, “કાનની અંદરનું વેસ્ટિબ્યુલર અંગ મનુષ્યોને પૃથ્વી પર ચાલતી વખતે સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે, જે ગુરુત્વાકર્ષણની માહિતી મગજને મોકલે છે. અવકાશના ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણમાં આ અંગને મળતી માહિતી બદલાય છે, જે મગજને મૂંઝવે છે અને ‘સ્પેસ સિકનેસ’ થાય છે. પૃથ્વી પર પાછા ફરતાં ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ફરી અનુભવાય છે, જેનાથી ‘ગ્રેવિટી સિકનેસ’ થાય છે, જેમાં સ્પેસ સિકનેસ જેવાં લક્ષણો હોય છે.”
અવકાશમાં વજનહીનતાને કારણે શરીરના પ્રવાહી અને રક્ત ઉપલા ભાગમાં એકઠા થાય છે, જેનાથી અવકાશયાત્રીઓનો ચહેરો સૂજેલો દેખાય છે. JAXAએ જણાવ્યું, “પૃથ્વી પર પાછા ફરતાં અવકાશયાત્રીઓને ઊભા થતાં ચક્કર આવે છે, જેને ‘ઓર્થોસ્ટેટિક હાઇપોટેન્શન’ કહેવાય છે. આ પૃથ્વીના મજબૂત ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે થાય છે, જે હૃદયથી મગજ સુધી રક્ત પહોંચાડવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે.”

હાડકાં અને સ્નાયુઓ પર અસર:
ગુરુત્વાકર્ષણની ગેરહાજરીથી હાડકાંની ઘનતામાં નોંધપાત્ર અને ઘણીવાર અપરિવર્તનીય ઘટાડો થાય છે. નાસાના જણાવ્યા મુજબ, અવકાશમાં દર મહિને અવકાશયાત્રીઓનાં વજન ઉપાડતાં હાડકાં લગભગ એક ટકા ઓછાં ગાઢ થાય છે, જો તેની સામે ઉપાય ન કરવામાં આવે તો. આનો સામનો કરવા માટે ISS પર અવકાશયાત્રીઓ દરરોજ બે કલાક ટ્રેડમિલ અથવા સ્ટેશનરી સાઇકલ પર વ્યાયામ કરે છે. નાસાએ કહ્યું, “આ વ્યાયામ વિના, મહિનાઓ સુધી અવકાશમાં તર્યા બાદ પૃથ્વી પર પાછા ફરતાં અવકાશયાત્રીઓ ચાલી કે ઊભા રહી શકતા નથી.”

વજનહીન જીભનો અનુભવ:
કેનેડિયન અવકાશયાત્રી ક્રિસ હેડફિલ્ડે 2013માં ISS પરથી પાછા ફર્યા બાદ ‘વજનહીન જીભ’નો અનુભવ વર્ણવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું, “પાછા ફરતાં જ મને મારા હોઠ અને જીભનું વજન અનુભવાયું અને મારે બોલવાની રીત બદલવી પડી. મને ખબર નહોતી કે હું વજનહીન જીભથી બોલતાં શીખી ગયો હતો.”

રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર અસર:
અવકાશયાત્રીઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દબાઈ જવાથી તેઓ ચેપ અને બીમારીઓ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બની શકે છે. યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સીના ફ્લાઇટ સર્જન સર્જી વેકરે બ્લોગમાં જણાવ્યું, “અવકાશમાં રોગપ્રતિકારક કોષો સામાન્ય રીતે વર્તતા નથી, પરંતુ અત્યાર સુધી સ્પેસ સ્ટેશન પર કોઈ ગંભીર ચેપ જોવા મળ્યો નથી, એટલે આ બદલાયેલું વર્તન રોગપ્રતિકારક સુરક્ષા પર સીધું લાગુ પડતું નથી.”

અવકાશમાં લાંબો સમય વિતાવનારા અવકાશયાત્રીઓ માટે પૃથ્વી પર પાછા ફરવું એ શારીરિક અને માનસિક પડકારો લાવે છે. સુનીતા વિલિયમ્સ અને બચ વિલ્મોર જેવા અવકાશયાત્રીઓની નવ મહિનાની સફર બાદ પાછા ફરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે, અને તેમના અનુભવો અવકાશ સંશોધનની અસરોને વધુ સમજવામાં મદદ કરશે. આ પડકારો છતાં, વ્યાયામ અને તબીબી સંભાળથી તેઓ ધીમે ધીમે પૃથ્વીના જીવનમાં ફરી ઢળી જાય છે.