નવી દિલ્હી, માર્ચ 18, 2025: સુપ્રીમ કોર્ટે નીચલી અદાલતો દ્વારા “ખૂબ ગંભીર ન હોય તેવા કેસો”માં જામીન અરજીઓ નામંજૂર કરવા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, ખાસ કરીને જ્યારે તપાસ પૂર્ણ થઈ ગઈ હોય. જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકા અને જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયાનની બેંચે સોમવારે (17 માર્ચ, 2025) જણાવ્યું કે લોકશાહી દેશે પોલીસ સ્ટેટની જેમ કામ ન કરવું જોઈએ, જ્યાં કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ નાગરિકોને બિનજરૂરી રીતે હિરાસતમાં રાખવા માટે મનસ્વી સત્તાનો ઉપયોગ કરે.

સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી:
એક જામીન અરજીની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું, “એ વાત આઘાતજનક છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે એવા કેસોમાં જામીન અરજીઓ પર નિર્ણય લેવો પડે છે, જે ટ્રાયલ કોર્ટના સ્તરે નિકાલ થઈ જવા જોઈએ. આનાથી સિસ્ટમ પર બિનજરૂરી બોજ પડી રહ્યો છે.” બેંચે નોંધ્યું કે બે દાયકા પહેલાં નાના કેસોમાં જામીન અરજીઓ ભાગ્યે જ હાઈકોર્ટ સુધી પહોંચતી હતી, અને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી તો લગભગ ક્યારેય નહીં.

જામીન નામંજૂરી પર ચિંતા:
કોર્ટે આ પહેલાં પણ નીચલી અદાલતો દ્વારા જામીન નામંજૂર કરવાના વધતા જતા કેસો પર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. તેણે આવા નિર્ણયોને “બૌદ્ધિક અપ્રામાણિકતા” ગણાવી હતી અને વારંવાર નીચલી અદાલતો તેમજ હાઈકોર્ટ્સને નાના ગુનાઓમાં જામીન આપવામાં ઉદાર અભિગમ અપનાવવા સૂચના આપી છે. બેંચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જ્યારે કસ્ટડીની જરૂર ન હોય ત્યારે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.

ચીટિંગ કેસમાં જામીન મંજૂર:
સોમવારે સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે એક ચીટિંગ કેસમાં બે વર્ષથી વધુ સમયથી હિરાસતમાં રહેલા આરોપીને જામીન આપ્યા. આ કેસમાં તપાસ પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી અને ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી, છતાં ટ્રાયલ કોર્ટ અને ગુજરાત હાઈકોર્ટે આરોપીની જામીન અરજી નામંજૂર કરી હતી. જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું, “એ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ચલાવી શકાય તેવા કેસોમાં જામીન માટે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી આવવું પડે છે. અમે દુઃખી છીએ કે લોકોને જામીન નથી મળી રહ્યા જ્યારે તેમને મળવા જોઈએ.”

2022ની માર્ગદર્શિકા:
વર્ષ 2022માં, સુપ્રીમ કોર્ટે તપાસ એજન્સીઓને સાત વર્ષ સુધીની સજાવાળા સંજ્ઞેય ગુનાઓમાં ધરપકડ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જો હિરાસતની જરૂર ન હોય. કોર્ટે નીચલી અદાલતોને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સુરક્ષિત કરવા અને ન્યાયી તેમજ સમયસર જામીન આપવાની સૂચના આપી હતી. બેંચે ઉમેર્યું કે જે આરોપીએ તપાસમાં સહકાર આપ્યો હોય અને તપાસ દરમિયાન ધરપકડ ન થઈ હોય, તેને માત્ર ચાર્જશીટ દાખલ થવાના આધારે હિરાસતમાં ન લેવો જોઈએ.

સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા:
કોર્ટે નોંધ્યું કે નાના ગુનાઓમાં જામીન ન મળવાથી ન્યાયિક સિસ્ટમ પર બિનજરૂરી ભાર પડી રહ્યો છે અને આરોપીઓની સ્વતંત્રતા પર આંચ આવી રહી છે. જસ્ટિસ ઓકાએ કહ્યું, “બે દાયકા પહેલાં આવા કેસોમાં જામીન માટે હાઈકોર્ટ સુધી પહોંચવું દુર્લભ હતું, અને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી આવવાનો તો સવાલ જ નહોતો. હવે આ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે.”

સુપ્રીમ કોર્ટે નીચલી અદાલતો દ્વારા જામીન નામંજૂરીના વધતા ટ્રેન્ડ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરીને લોકશાહીમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો છે. કોર્ટનું માનવું છે કે જ્યાં હિરાસતની જરૂર નથી, ત્યાં આરોપીઓને જામીન આપવામાં ઉદારતા દાખવવી જોઈએ. આ નિર્ણય અને ટિપ્પણીઓ નીચલી અદાલતોને વધુ સંવેદનશીલ અને ન્યાયી અભિગમ અપનાવવા પ્રેરશે તેવી આશા રાખવામાં આવે છે.