લંડન, 24 માર્ચ 2025 : ઉંચું કોલેસ્ટ્રોલ હૃદયની સમસ્યાઓ અને સ્ટ્રોકનું કારણ બની શકે છે, પરંતુ તે ધીમે-ધીમે વધે છે અને તેના લક્ષણો સ્પષ્ટ દેખાતા નથી. આથી નિષ્ણાતોની સલાહ છે કે 40 વર્ષથી ઉપરની ઉંમરના લોકોએ દર પાંચ વર્ષે કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ કરાવવી જોઈએ. આ વિષય સરળ લાગે છે, પરંતુ દારૂ કે અન્ય નુકસાનકારક વસ્તુઓની જેમ કોલેસ્ટ્રોલ પણ રોજિંદા વ્યસ્ત જીવનમાં પડદા પાછળ રહે છે. ઓનલાઈન ફેલાતી ખોટી માન્યતાઓ, જેમ કે ઈંડાં કોલેસ્ટ્રોલને કારણે હાનિકારક છે, આ મૂંઝવણ વધારે છે. કેટલાક લો-કાર્બ અને હાઈ-ફેટ ડાયટના સમર્થકો પણ કોલેસ્ટ્રોલનું હૃદયરોગ સાથેનું જોડાણ ઓછું ગણાવી ખાંડને મોટું જોખમ ગણાવે છે, જે વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓની વિરુદ્ધ છે.

ઈમ્પિરિયલ કોલેજ લંડનના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને પ્રોફેસર મેન્યુઅલ મેયર કહે છે, “કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર વધે તો તે દાયકાઓ સુધી ધમનીઓમાં જમા થતું રહે છે અને નુકસાન કરે છે. તેથી નિવારણને ગંભીરતાથી લેવું જરૂરી છે.” તેમણે ઉદાહરણ આપ્યું, “તમારી રક્તવાહિનીઓને વૉશિંગ મશીનની નળીઓ સમજો. સખત પાણીથી નળીઓ બંધ થવાનું જોખમ વધે છે. એ જ રીતે ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ વધે તો હૃદયરોગ અને સ્ટ્રોકનું જોખમ ઊભું થાય છે.”

કોલેસ્ટ્રોલ શું છે?
બ્રિટિશ હાર્ટ ફાઉન્ડેશન (BHF)ની સિનિયર કાર્ડિયાક નર્સ એમિલી મેકગ્રાથ કહે છે, “કોલેસ્ટ્રોલ એ રક્ત પરિભ્રમણમાં કુદરતી રીતે મળતું ચરબીયુક્ત તત્ત્વ છે.” BHFના સિનિયર ડાયટિશિયન ટ્રેસી પાર્કર ઉમેરે છે, “આપણા શરીરને હોર્મોન્સ જેમ કે ઈસ્ટ્રોજન અને ટેસ્ટોસ્ટેરોન બનાવવા તેમજ કોષોને મજબૂત રાખવા માટે કોલેસ્ટ્રોલની જરૂર હોય છે. પરંતુ જ્યારે તેનું સ્તર વધે છે, ત્યારે સમસ્યા થાય છે.” શરીર આપણે જ કોલેસ્ટ્રોલ બનાવે છે, પરંતુ જીવનશૈલી અને આનુવંશિકતા તેને પ્રભાવિત કરે છે.

કોલેસ્ટ્રોલ બે પ્રકારનું હોય છે:
- LDL (લો-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન): “ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ” કહેવાય છે, કારણ કે તે ધમનીઓમાં પ્લાક જમા કરે છે, જે હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધારે છે.

- HDL (હાઈ-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન): “સારું કોલેસ્ટ્રોલ” ગણાય છે, કારણ કે તે લીવરને LDLને શોષવામાં મદદ કરે છે અને સંતુલન જાળવે છે.

મેયર કહે છે, “અસંખ્ય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવાથી હૃદયની બીમારીઓ ઘટે છે.”

કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ ક્યારે કરાવવી?
એમિલી મેકગ્રાથના જણાવ્યા મુજબ, NHS 40થી 74 વર્ષની ઉંમરના લોકો માટે દર પાંચ વર્ષે તપાસની ભલામણ કરે છે, જ્યારે 75થી ઉપરના લોકો માટે વાર્ષિક તપાસ થવી જોઈએ. “પરંતુ જો પરિવારમાં હૃદયરોગનો ઈતિહાસ હોય કે છાતીમાં દુખાવો (એન્જીના) જેવી ફરિયાદ હોય, તો કોઈ પણ વ્યક્તિ GP પાસે તપાસ માગી શકે છે.”

તપાસ શું દર્શાવે છે?
પ્રારંભિક તપાસમાં કેટલીકવાર ફક્ત કુલ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL અને HDLનો સરવાળો)નો આંકડો આપવામાં આવે છે. પરંતુ મેકગ્રાથ કહે છે, “સંપૂર્ણ લિપિડ પ્રોફાઈલ શ્રેષ્ઠ છે, જે HDL, LDL અને ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સનું વિગતવાર વિશ્લેષણ આપે છે.” આ ત્રણેયની માહિતીથી સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે.

- HDLનું સ્વસ્થ સ્તર: પુરુષો માટે 1 mmol/Lથી વધુ, સ્ત્રીઓ માટે 1.2 mmol/Lથી વધુ. “HDL વધારે હોવાની ફરિયાદ કોઈએ કરી નથી,” મેકગ્રાથ ઉમેરે છે.

- LDLનું સ્વસ્થ સ્તર: 3 mmol/Lથી ઓછું.

- કોલેસ્ટ્રોલ રેશિયો: કુલ કોલેસ્ટ્રોલને HDLથી ભાગો. 6થી ઓછો રેશિયો સ્વસ્થ ગણાય, ઓછો હોય તો વધુ સારું.

ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સ શું છે?
મેકગ્રાથ સમજાવે છે, “ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સ એ રક્તમાં મળતી બીજી ચરબી છે. કેટલાક લોકોનું કોલેસ્ટ્રોલ સારું હોય પણ ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સ વધુ હોય, જે જોખમ ઊભું કરે છે.” આ “વધેલી કેલરી”નું સંગ્રહિત સ્વરૂપ છે. “તે ઊર્જા માટે જરૂરી છે, પરંતુ વધુ ન હોવું જોઈએ.” સ્વસ્થ સ્તર 2.3 mmol/Lથી ઓછું છે (ફાસ્ટિંગ વિના), અથવા 1.7 mmol/L (ફાસ્ટિંગ સાથે).

આનુવંશિકતાની ભૂમિકા:
મેયર કહે છે, “લિપિડ સ્તર મોટે ભાગે આનુવંશિક હોય છે. જો તમને માતા-પિતાથી ઉંચું કોલેસ્ટ્રોલ મળ્યું હોય, તો ફક્ત ડાયટથી તે ઘટાડી શકાતું નથી, દવાની જરૂર પડે છે.” મેકગ્રાથ ઉમેરે છે, “ફેમિલિયલ હાઈપરકોલેસ્ટ્રોલેમિયા (FH) એ સૌથી સામાન્ય આનુવંશિક સમસ્યા છે, જે 250માંથી 1 વ્યક્તિને થાય છે. જો પિતા કે ભાઈને 55 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે અથવા માતા કે બહેનને 65થી ઓછી ઉંમરે હાર્ટ એટેક થયો હોય, તો તપાસ જરૂરી છે.”

હૃદયરોગના અન્ય જોખમો:
કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ “કી રિસ્ક એસેસમેન્ટ”નો ભાગ છે, જેમાં ઉંમર, વજન, પારિવારિક ઈતિહાસ, ધૂમ્રપાન, દારૂ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, વંશીયતા અને લિંગ જેવા પરિબળો ધ્યાનમાં લેવાય છે. “પુરુષોમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું જોખમ વધુ હોય છે,” મેકગ્રાથ કહે છે. “જો રિસ્ક 10%થી વધુ હોય, તો સ્ટેટિન ઓફર કરાય છે.” સ્ટેટિન લીવરમાં કોલેસ્ટ્રોલ બનાવતા એન્ઝાઈમને રોકે છે અને LDL ઘટાડે છે.

જીવનશૈલીથી બદલાવ શક્ય છે?
જો આનુવંશિક સમસ્યા ન હોય, તો મેકગ્રાથના મતે, “તમે દવા પહેલાં જીવનશૈલી બદલવાનો પ્રયાસ કરી શકો છો. GP સાથે ચર્ચા કરી 6-8 અઠવાડિયા પછી તપાસ થઈ શકે છે.” વ્યાયામ LDL ઘટાડે અને HDL વધારે છે, જ્યારે સ્વસ્થ ડાયટ લીવરને LDL શોષવામાં મદદ કરે છે.

 વજનની અસર:
“વધુ વજન હંમેશાં હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ નથી દર્શાવતું, પરંતુ તે જોખમ વધારે છે,” મેકગ્રાથ કહે છે. “જો તમે વધુ વજનવાળા છો અને કોલેસ્ટ્રોલ વધુ છે, તો વજન ઘટાડવાથી તે નીચે આવે છે.”

સારા કોલેસ્ટ્રોલ માટે ખોરાક:
પાર્કર કહે છે, “દરેક ફાઈબર કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે છે, પરંતુ ઓટ્સ, બીન્સ અને મસૂરમાં મળતું સોલ્યુબલ ફાઈબર (બીટા-ગ્લુકન્સ) વધુ અસરકારક છે. તે આંતરડામાં જેલ બનાવે છે અને કોલેસ્ટ્રોલ શોષાતું અટકાવે છે.” દરરોજ 3 ગ્રામ બીટા-ગ્લુકન્સ (40 ગ્રામ ઓટ્સમાં 1.4 ગ્રામ) લેવું ફાયદાકારક છે. ઓલિવ ઓઈલ, એવોકાડો, બદામ અને માછલીમાંથી મળતી અનસેચ્યુરેટેડ ફેટ્સ પણ ફાયદાકારક છે.

ખરાબ ખોરાક:
“સેચ્યુરેટેડ ફેટ LDL વધારે છે,” પાર્કર કહે છે. પ્રોસેસ્ડ મીટ, બટર, ક્રીમ, નાળિયેર તેલ (85% સેચ્યુરેટેડ ફેટ) અને પામ ઓઈલ આ માટે જવાબદાર છે. ખાંડ અને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ પણ ઓછા કરવા જોઈએ.

ઈંડાં અને ડાયટરી કોલેસ્ટ્રોલ:
પાર્કર સ્પષ્ટ કરે છે, “ઈંડાં, શેલફિશ કે ઓફલમાં કોલેસ્ટ્રોલ હોય છે, પરંતુ તે રક્તમાં કોલેસ્ટ્રોલ પર ઓછી અસર કરે છે. સેચ્યુરેટેડ ફેટ ઘટાડવું વધુ જરૂરી છે.” FHવાળા લોકો માટે જ આ ખોરાક ઓછો કરવાની સલાહ છે.

સ્ટેટિનથી આગળની સારવાર:
મેયર કહે છે, “સ્ટેટિન સુરક્ષિત છે અને LDL 50% ઘટાડે છે. પરંતુ જો તે પૂરતું ન હોય, તો PCSK9 ઈન્હિબિટર્સ જેવી નવી દવાઓ લીવરમાં LDL રીસેપ્ટર્સ વધારે છે, ખાસ કરીને હાર્ટ એટેક પછી.”

નિષ્કર્ષ:
કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રણમાં રાખવા તપાસ, સ્વસ્થ ડાયટ, વ્યાયામ અને જરૂર પડે તો દવાઓ જરૂરી છે. ખોટી માન્યતાઓથી બચીને વૈજ્ઞાનિક સલાહને અનુસરવું જોઈએ. (ધ ગાર્ડયન માંથી સાભાર)