નવી દિલ્હી :સુપ્રીમ કોર્ટે પૂજા સ્થાન અધિનિયમ, ૧૯૯૧ ની કલમ ૪(૨) ની માન્યતાને પડકારતી રિટ અરજી પર વિચાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જેમાં એવી જોગવાઈ છે કે ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ પહેલા શરૂ થયેલી પૂજા સ્થળની ધાર્મિક પ્રકૃતિ પર કોઈપણ કાનૂની કાર્યવાહી કાયદાના અમલીકરણ પર સમાપ્ત થશે.

  જોકે, કોર્ટે અરજદારને અશ્વિની કુમાર ઉપાધ્યાય વિરુદ્ધ ભારત સંઘના મુખ્ય શીર્ષક હેઠળ કાયદાને પડકારતી પેન્ડિંગ અરજીમાં મધ્યસ્થી અરજી દાખલ કરવાની સ્વતંત્રતા આપી.

  ૧૯૯૧ના પૂજા સ્થાન અધિનિયમની માન્યતા અંગે કોર્ટમાં પહેલાથી જ ઘણી અરજીઓ પેન્ડિંગ છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સંજીવ ખન્ના, ન્યાયાધીશ પીવી સંજય કુમાર અને ન્યાયાધીશ કેવી વિશ્વનાથનની બનેલી બેન્ચે 12 ડિસેમ્બરે ધાર્મિક સ્થળો સામે નવા કેસ ચલાવવા અને સર્વેના આદેશો પર રોક લગાવતો મહત્વપૂર્ણ આદેશ પસાર કર્યો હતો.

શરૂઆતમાં , CJI સંજીવ ખન્ના અને ન્યાયાધીશ સંજય કુમારની ડિવિઝન બેન્ચે કહ્યું કે હાલની અરજી પેન્ડિંગ પડકારથી અલગ નથી.

સીજેઆઈએ કહ્યું,

"આ એક જ અરજી છે, શું ફરક છે?"

જોકે, અરજદારના વકીલે કોર્ટને વિનંતી કરી કે તેને પેન્ડિંગ બેચ સાથે જોડીને સુનાવણી માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે.

તેમણે એ પણ ભાર મૂક્યો કે,"જે કહેવામાં આવી રહ્યું છે તેમાં સૂક્ષ્મ તફાવત છે, હું તે કોર્ટમાં રજૂ કરીશ."

આ બાબત પર વધુ વિચારણા કરવાનો ઇનકાર કરતા, બેન્ચે આદેશ આપ્યો કે,"અમે બંધારણની કલમ 32 હેઠળ વર્તમાન અરજીમાં દખલ કરવા તૈયાર નથી."

અરજદારને પડકાર પડતર હોય ત્યાં સુધી અરજી દાખલ કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી હતી.

તમને જણાવી દઈએ કે 12 ડિસેમ્બરે પેન્ડિંગ પડકારની સુનાવણી કરતી વખતે, કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે પેન્ડિંગ કેસોમાં (જેમ કે જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ, મથુરા શાહી ઇદગાહ, સંભલ જામા મસ્જિદ વગેરે સંબંધિત), કોર્ટે સર્વેના આદેશો સહિત અસરકારક વચગાળાના અથવા અંતિમ આદેશો પસાર કરવા જોઈએ નહીં. પૂજા સ્થાનો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, ૧૯૯૧ ને પડકારતી અરજીઓ અને કાયદાના અમલીકરણની માંગ કરતી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આ વચગાળાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

અરજીમાં ખાસ કરીને પૂજા સ્થાન અધિનિયમ, ૧૯૯૧ ની કલમ ૪(૨) ને પડકારવામાં આવી હતી, જેમાં જણાવાયું છે કે "જો, આ કાયદાના પ્રારંભ પર, ૧૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ ના રોજ અસ્તિત્વમાં રહેલા કોઈપણ પૂજા સ્થાનના ધાર્મિક સ્વભાવમાં ફેરફાર સંબંધિત કોઈપણ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાર્યવાહી કોઈપણ કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલ અથવા અન્ય સત્તામંડળ સમક્ષ પેન્ડિંગ હોય, તો તે સમાપ્ત થશે. આવી કોઈપણ બાબતના સંબંધમાં કોઈ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાર્યવાહી, આવી શરૂઆત પર અથવા પછી, કોઈપણ કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલ અથવા અન્ય સત્તામંડળમાં થઈ શકશે નહીં:

પરંતુ જો ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ પછી આવા કોઈપણ સ્થળના ધાર્મિક સ્વભાવમાં ફેરફાર થયો હોવાના આધારે કોઈ દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હોય અથવા દાખલ કરવામાં આવી હોય, તો આ કાયદાના અમલીકરણ પર તે બાકી હોય, તો આવા દાવો, અપીલ અથવા અન્ય કાર્યવાહીનો નિકાલ પેટા-કલમ (૧) ની જોગવાઈઓ અનુસાર કરવામાં આવશે.

કલમ 4(1) જાહેર કરે છે કે 15 ઓગસ્ટ, 1947 ના રોજ અમલમાં રહેલો કાયદો તે દિવસે જેવો જ અમલમાં હતો તેવો જ રહેશે.

કાયદાની કલમ 4(2) ને અન્ય બાબતોની સાથે, એ આધાર પર પડકારવામાં આવ્યો હતો કે તે દેવતાના અન્ય સમુદાયો દ્વારા ખોટી રીતે હડપ કરેલી મિલકતો પાછી મેળવવાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આમ, તે બંધારણના અનુચ્છેદ 25, 26 અને 29 હેઠળના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

તેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આ જોગવાઈ હિન્દુ કાયદાના સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે કે 'મંદિર સંપત્તિ ક્યારેય ખોવાઈ જતી નથી, ભલે અજાણ્યા લોકો વર્ષો સુધી તેનો ઉપયોગ કરે અને રાજા પણ મિલકત છીનવી શકતા નથી કારણ કે દેવતાઓ ભગવાનના અવતાર છે અને તેઓ કાયદેસર વ્યક્તિઓ છે, જે 'અનંતકાળ'નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને સમયના બંધનોથી બંધાયેલા નથી

અરજીમાં મુખ્યત્વે કહેવામાં આવ્યું હતું કે,"અધિનિયમનો એકમાત્ર ભાગ જેને રદ કરી શકાય છે તે કલમ 4(2) છે. આ જોગવાઈ ફક્ત મધ્યસ્થી માટેના દરવાજા બંધ કરતી નથી પણ ન્યાયતંત્રની સત્તા પણ છીનવી લે છે. વિધાનસભા ન્યાયતંત્રની વિવાદોની અધ્યક્ષતા કરવાની સત્તા છીનવી શકતી નથી. આ રંગીન કાયદા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. જો આ બાબતો કોર્ટમાં જાળવવા યોગ્ય ન હોય, તો શું વિધાનસભા પાસે આવો નિર્ણય લેવાની સત્તા છે? કોર્ટમાં મુદ્દો જાળવવા યોગ્ય છે કે નહીં તે જોવા માટે પણ, તેને કોર્ટમાં જવું પડશે. તે સત્તા પર વિધાનસભા દ્વારા અતિક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સત્તાના વિભાજનનું ગંભીર ઉલ્લંઘન છે - જે મૂળભૂત માળખાનો એક ભાગ છે. કેન્દ્ર ન તો પ્રથમ ઉદાહરણ અને અપીલીય અદાલતોના દરવાજા બંધ કરી શકે છે અને ન તો સુપ્રીમ કોર્ટ અને કલમ 32, 226 અને 227 હેઠળ આપવામાં આવેલી ઉચ્ચ અદાલતોની સત્તા છીનવી શકે છે," અરજદારે રજૂઆત કરી.

અરજીમાં વધુમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે કાયદામાં ઇમારતના માળખામાં ફેરફારનો અર્થ ઇમારતના ધાર્મિક સ્વભાવમાં ફેરફાર નથી. પૂજા સ્થળના મૂળ સ્વરૂપને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કોઈપણ 'માળખાકીય ફેરફાર' કરી શકાય છે:

સમગ્ર કાયદામાં મકાન/માળખું/મકાન/બાંધકામ અને અન્ય સમાન શબ્દોનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ 'પૂજા સ્થાનોના ધાર્મિક સ્વભાવને જાળવવા અને જાળવવા' માટે ઘડવામાં આવ્યો છે. હકીકતમાં માળખાકીય ફેરફારથી પાત્રમાં ફેરફાર થઈ શકતો નથી. તેથી, આ કાયદો પૂજા સ્થળના 'ધાર્મિક સ્વભાવ'ના રૂપાંતરને પ્રતિબંધિત કરે છે, પૂજા સ્થળના માળખા/મકાન/બાંધકામ/મકાનને નહીં."

"કલમ-3 જણાવે છે: 'કોઈપણ વ્યક્તિ કોઈપણ પૂજા સ્થળનું ધર્માંતરણ કરી શકશે નહીં'. આને 'પૂજા સ્થળના ધાર્મિક સ્વભાવનું બિન-પરિવર્તન' તરીકે વાંચવું જોઈએ. અરજદારે રજૂઆત કરી છે કે સ્થળના મૂળ ધાર્મિક સ્વભાવને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે માળખાકીય ફેરફાર માન્ય છે."

તેમાં વધુમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પૂજા સ્થળની રચનામાં ફેરફારનો અર્થ તેના ધાર્મિક સ્વભાવમાં ફેરફાર નથી, કારણ કે પૂજા સ્થળનું ધાર્મિક સ્વભાવ ચોક્કસ સંસ્કારો, ધાર્મિક વિધિઓ અને પ્રક્રિયાઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી, પૂજા સ્થળના મૂળ સ્વરૂપને જાળવી રાખવા માટે તે સંદર્ભમાં સર્વેક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.

નીચેની રાહતો માંગવામાં આવી હતી:

૧) નિર્દેશ આપો અને જાહેર કરો કે પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, ૧૯૯૧ ની કલમ ૪(૨) માત્ર કાયદાના ઉદ્દેશ્યો અને પ્રસ્તાવનાની વિરુદ્ધ નથી પણ તે સ્પષ્ટપણે મનસ્વી અને કલમ ૧૪, ૨૧, ૨૫ અને ૨૬ નું ઉલ્લંઘન પણ કરે છે.

૨) નિર્દેશ આપો અને જાહેર કરો કે પૂજા સ્થાનોનો કાયદો 'પૂજા સ્થાનોના મૂળભૂત ધાર્મિક સ્વભાવ'ના રૂપાંતરણને પ્રતિબંધિત કરે છે, 'પૂજા સ્થાનોનું માળખું/મકાન/બાંધકામ/નિર્માણ'ને નહીં.

૩) નિર્દેશ આપો અને જાહેર કરો કે સક્ષમ કોર્ટ 'ધાર્મિક સ્થળોના આવશ્યક ધાર્મિક સ્વભાવ'ને સુનિશ્ચિત કરવા માટે યોગ્ય આદેશો પસાર કરી શકે છે.

૪) કોર્ટ યોગ્ય ગણે તેવા અન્ય આદેશો અથવા નિર્દેશો પસાર કરો.