નવી દિલ્હી : વક્ફ (સુધારા) બિલ 2025ને સંસદમાં મંજૂરી મળ્યાના થોડા કલાકમાં જ કોંગ્રેસના સાંસદ મોહમ્મદ જાવેદે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને આ બિલને પડકાર્યું છે. આ બિલ 1995ના વક્ફ કાયદામાં અનેક ફેરફારો લાવે છે, જેને મોહમ્મદ જાવેદે મુસ્લિમ સમુદાય સામે ભેદભાવ દર્શાવતું અને બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરનારું ગણાવ્યું છે. તેમણે દલીલ કરી છે કે આ બિલ બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર), 25 (ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા), 26 (ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન), 29 (લઘુમતી અધિકારો) અને 300A (મિલકતનો અધિકાર)નું ઉલ્લંઘન કરે છે. નોંધનીય છે કે આ બિલ હજુ કાયદો બન્યું નથી, કારણ કે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાકી છે.

એડવોકેટ-ઓન-રેકોર્ડ અનસ તનવીર મારફતે દાખલ કરાયેલી આ અરજીમાં મોહમ્મદ જાવેદે દાવો કર્યો છે કે આ બિલ મુસ્લિમ સમુદાય પર એવા નિયંત્રણો લાદે છે, જે અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓના સંચાલનમાં જોવા મળતા નથી. તેમણે જણાવ્યું, “હિન્દુ અને શીખ ધાર્મિક ટ્રસ્ટોને સ્વ-નિયમનની ચોક્કસ માત્રામાં છૂટ મળે છે, પરંતુ વક્ફ કાયદામાં કરાયેલા સુધારાઓ વક્ફના મામલામાં રાજ્યની હસ્તક્ષેપને અયોગ્ય રીતે વધારે છે. આ અલગ વ્યવહાર અનુચ્છેદ 14નું ઉલ્લંઘન કરે છે અને એવી મનસ્વી શ્રેણીઓ રજૂ કરે છે, જે બિલના ઉદ્દેશ્યો સાથે તાર્કિક સંબંધ ધરાવતી નથી.”

આ બિલમાં એવી શરત મૂકવામાં આવી છે કે વક્ફ બનાવવા માટે વ્યક્તિએ ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ સુધી ઇસ્લામનું પાલન કરેલું હોવું જોઈએ. આ શરતને પડકારતા અરજીમાં કહેવાયું છે કે આવો નિયમ ઇસ્લામિક કાયદા, રિવાજ કે પરંપરામાં ક્યાંય જોવા મળતો નથી અને તે અનુચ્છેદ 25 હેઠળ ધર્મ પાળવાના મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ ઉપરાંત, આ નિયંત્રણ તાજેતરમાં ઇસ્લામ સ્વીકારનારા લોકોને ધાર્મિક કે સેવાકીય હેતુથી મિલકત સમર્પિત કરવામાં રોકે છે, જે અનુચ્છેદ 15નું પણ ઉલ્લંઘન કરે છે.

‘વક્ફ-બાય-યુઝર’ જોગવાઈને દૂર કરવા પર પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અરજીમાં જણાવાયું છે કે આ જોગવાઈને અયોધ્યા-બાબરી મસ્જિદ ચુકાદા સહિત ઘણા લાંબા સમયથી ચાલતા ન્યાયિક નિર્ણયોમાં માન્યતા આપવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ હટાવવાથી કાનૂની સિદ્ધાંતોની અવગણના થાય છે અને વક્ફ ટ્રિબ્યુનલની ઐતિહાસિક ઉપયોગના આધારે મિલકતોને વક્ફ તરીકે માન્યતા આપવાની ક્ષમતા મર્યાદિત થાય છે, જે અનુચ્છેદ 26નું ઉલ્લંઘન કરે છે.

વધુમાં, સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમોને સામેલ કરવાની જોગવાઈને “ધાર્મિક સંચાલનમાં અનાવશ્યક હસ્તક્ષેપ” ગણાવીને વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજીમાં દર્શાવાયું છે કે હિન્દુ ધાર્મિક સંસ્થાઓનું સંચાલન વિવિધ રાજ્ય કાયદાઓ હેઠળ ફક્ત હિન્દુઓ દ્વારા જ થાય છે. આવી પસંદગીયું હસ્તક્ષેપ, જે અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓ પર લાગુ નથી, તે મનસ્વી વર્ગીકરણ દર્શાવે છે અને અનુચ્છેદ 14 તેમજ 15નું ઉલ્લંઘન કરે છે.

આ બિલ વક્ફના સંચાલનમાં રાજ્યની હસ્તક્ષેપને વધારે છે, જેમાં વક્ફ મિલકતોની પ્રકૃતિ નક્કી કરવાની સત્તા વક્ફ બોર્ડ પાસેથી જિલ્લા કલેક્ટરને સોંપવામાં આવી છે. આ નિયંત્રણનું હસ્તાંતરણ વક્ફ સંચાલનની સ્વાયત્તતાને નબળી પાડે છે અને બંધારણના અનુચ્છેદ 26(d)નું ઉલ્લંઘન કરે છે. અરજીમાં દલીલ કરાઈ છે કે આ સુધારાઓ અનુચ્છેદ 300A હેઠળ સુરક્ષિત મિલકતના અધિકારોને નબળા પાડે છે. વક્ફ સંપત્તિઓ પર રાજ્યનું નિયંત્રણ વધારીને, વ્યક્તિઓની ધાર્મિક હેતુઓ માટે મિલકત સમર્પિત કરવાની ક્ષમતાને મર્યાદિત કરીને અને વક્ફ સંપત્તિઓની સઘન તપાસને આધીન કરીને, આ બિલ સુપ્રીમ કોર્ટના ‘રતિલાલ પનાચંદ ગાંધી વિ. સ્ટેટ ઑફ બોમ્બે’ (1954)ના ચુકાદાની વિરુદ્ધ જાય છે, જેમાં ધાર્મિક મિલકતનું નિયંત્રણ બિન-ધાર્મિક સત્તાધિકારીઓને સોંપવું એ ધાર્મિક અને મિલકતના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાયું હતું.

આ બિલને રાજ્યસભામાં આજે વહેલી સવારે લગભગ 2:30 વાગ્યે, 14 કલાકથી વધુ સમયની ચર્ચા બાદ મંજૂરી મળી હતી. ગઈકાલે લોકસભામાં પણ આવી જ લાંબી ચર્ચા થઈ, જે મધરાત પછી સુધી ચાલી અને ત્યારબાદ બિલ પસાર થયું. આ બિલની આગળની ગતિ હવે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પર નિર્ભર છે, પરંતુ તેની વિરુદ્ધ સુપ્રીમ કોર્ટમાં શરૂ થયેલી કાનૂની લડાઈએ નવો વિવાદ જન્માવ્યો છે.