નવી દિલ્હી: એમેઝોન, ગૂગલ અને માઇક્રોસોફ્ટ જેવી ટેકનોલોજી જાયન્ટ્સ વિશ્વના સૌથી શુષ્ક અને પાણીની અછતવાળા પ્રદેશોમાં ડેટાસેન્ટર્સનું નિર્માણ કરી રહી છે, જેનાથી સ્થાનિક સમુદાયો અને પર્યાવરણ પર ગંભીર અસર પડવાની ચિંતા વધી છે. બિન-લાભકારી તપાસ સંસ્થા સોર્સમટીરિયલ અને ધ ગાર્ડિયનના તાજેતરના અભ્યાસમાં આ ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. આ કંપનીઓ ઉત્તર અમેરિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના શુષ્ક વિસ્તારોમાં સેંકડો નવા ડેટાસેન્ટર્સનું આયોજન કરી રહી છે, જે ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને એઆઈની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે પાણીનો વિશાળ જથ્થો વાપરશે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તરી સ્પેનના એરાગોન પ્રદેશમાં એમેઝોનના ત્રણ પ્રસ્તાવિત ડેટાસેન્ટર્સને વાર્ષિક 755,720 ઘન મીટર પાણીનો ઉપયોગ કરવાનું લાઇસન્સ મળ્યું છે, જે 233 હેક્ટર (576 એકર) મકાઈના પાકની સિંચાઈ માટે પૂરતું છે. આ પ્રદેશ પહેલેથી જ દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યો છે, અને આવા પાણીના વપરાશથી સ્થાનિક ખેડૂતોની ચિંતા વધી છે. સોર્સમટીરિયલની તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ ત્રણેય કંપનીઓ પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં 38 સક્રિય ડેટાસેન્ટર્સ ચલાવે છે અને 24 વધુ બનાવી રહી છે. એમેઝોનના આંતરિક ટકાઉપણું નિષ્ણાતે આ યોજનાઓને “અનૈતિક” ગણાવીને વિરોધ નોંધાવ્યો છે.

ડેટાસેન્ટર્સ, જે રિમોટ ડેટા સ્ટોરેજ, પ્રોસેસિંગ અને ચેટજીપીટી જેવા એઆઈ મોડેલ્સની તાલીમ માટે વપરાતા સર્વર્સના વિશાળ વેરહાઉસ છે, તે ઠંડક માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. સોર્સમટીરિયલના વિશ્લેષણ અનુસાર, આ કંપનીઓના ડેટાસેન્ટર્સની સંખ્યા 78% વધવાની છે, જે પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં વસતી જનસંખ્યા પર ગંભીર અસર કરી શકે છે. યુએસમાં, ગૂગલ શુષ્ક વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ ડેટાસેન્ટર્સ બનાવે છે, જેમાં એરિઝોનાના મેસા જેવા દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સાત સક્રિય અને છ વધુ નિર્માણ હેઠળ છે. ઉદાહરણ તરીકે, મેસામાં ગૂગલનું એક ડેટાસેન્ટર વાર્ષિક 5.5 મિલિયન ઘન મીટર પાણીનો ઉપયોગ કરે છે, જે 23,000 એરિઝોના નાગરિકોના વપરાશ જેટલું છે.

આ પ્રવૃત્તિઓને યુએસના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું સમર્થન મળ્યું હોવાનું કહેવાય છે, જેમણે આ કંપનીઓને ટેકો આપવાનું વચન આપ્યું છે. જોકે, એમેઝોન અને ગૂગલના પ્રવક્તાઓએ બચાવ કરતાં કહ્યું કે તેઓ પાણીની અછતને ધ્યાનમાં લે છે, જ્યારે માઇક્રોસોફ્ટે ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો. એમેઝોને દાવો કર્યો કે તે 2030 સુધી “પાણી હકારાત્મક” બનશે, એટલે કે તે અછતવાળા વિસ્તારોમાં વપરાતા પાણીની સરભર કરશે. જોકે, વિલાનોવા યુનિવર્સિટીના નિષ્ણાત એરોન વેમહોફે જણાવ્યું કે પાણીનું ઓફસેટિંગ કાર્બન ઓફસેટિંગ જેવું કામ કરી શકે નહીં, કારણ કે એક વિસ્તારમાં પાણીની સુલભતા સુધારવાથી બીજા વિસ્તારની અછત દૂર થતી નથી.

સ્થાનિક વિરોધ પણ વધી રહ્યો છે. સ્પેનના ખેડૂત ચેચુ સાંચેઝે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે ડેટાસેન્ટર્સ તેમના પાક માટે જરૂરી પાણી ખેંચી લેશે. એરાગોનની સરકારે દુષ્કાળ માટે EU સહાય માંગી છે, પરંતુ ડેટાસેન્ટર્સને મંજૂરી આપીને તેની અસરને “અગોચર” ગણાવી છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આબોહવા કટોકટી અને ડેટાસેન્ટર્સનું વિસ્તરણ સ્પેન જેવા દેશોને “ઇકોલોજીકલ પતનની ધાર” તરફ ધકેલી રહ્યું છે. આ સ્થિતિ પાણીના ટકાઉ ઉપયોગ અને ટેકનોલોજી ઉદ્યોગની જવાબદારી પર ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.