નવી દિલ્હી :ઇન્ડિયા જસ્ટિસ રિપોર્ટ 2025 મુજબ, દેશમાં પોલીસ વિભાગમાં 23% જગ્યાઓ ખાલી છે. આ કારણે, 2023 માં, દર એક લાખ વસ્તી દીઠ માત્ર 155 પોલીસકર્મીઓ તૈનાત હતા, જ્યારે ધોરણ 197 છે. રિપોર્ટમાં એ પણ ખુલાસો થયો છે કે 17% પોલીસ સ્ટેશનોમાં એક પણ સીસીટીવી કેમેરા નહોતો, જ્યારે દરેક પોલીસ સ્ટેશનમાં સરેરાશ 12-13 કેમેરા હોવા જોઈએ. ૮૩% પોલીસ સ્ટેશનોમાં કેમેરા હોવા છતાં, ઘણામાં ફક્ત એક જ કેમેરા લાગેલો છે. રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે પોલીસ દળમાં 17% અનુસૂચિત જાતિ, 12% અનુસૂચિત જનજાતિ અને 31% OBC શ્રેણીના છે. રાજ્યોના એકંદર રેન્કિંગમાં, કર્ણાટક પ્રથમ સ્થાને છે અને પશ્ચિમ બંગાળ છેલ્લા સ્થાને છે. આ અહેવાલમાં ડેટાના આધારે પોલીસ, જેલ અને ન્યાયતંત્રની સ્થિતિ રજૂ કરવામાં આવી છે જેથી સુધારાની દિશા નક્કી કરી શકાય.

દેશમાં પોલીસ દળમાં વરિષ્ઠ મહિલા અધિકારીઓની સંખ્યા આંગળીના વેઢે ગણી શકાય. એક અહેવાલમાં ખુલાસો થયો છે કે ૨૦.૩ લાખ પોલીસ દળમાં, સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ અને ડીજી સ્તરે એક હજારથી ઓછી મહિલા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ કાર્યરત છે. પોલીસ દળમાં કાર્યરત કુલ મહિલા કર્મચારીઓમાંથી 90 ટકા કોન્સ્ટેબલ સ્તરે છે. ટાટા ટ્રસ્ટ સહિત કેટલીક સંસ્થાઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ઈન્ડિયા જસ્ટિસ રિપોર્ટ (IJR) 2025 માં ન્યાય પ્રણાલીના મોરચે જાહેર કરાયેલા રેન્કિંગમાં દક્ષિણના રાજ્યો ટોચ પર છે. કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશ ક્રમશઃ 1 અને 2 ક્રમે છે, જ્યારે રાજસ્થાન 14મા, મધ્યપ્રદેશ સાતમા અને છત્તીસગઢ છઠ્ઠા ક્રમે છે. રાજસ્થાનમાં, પોલીસ અધિકારીઓની ૫૦ ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે, જોકે, રાજ્યના ન્યાયતંત્રમાં સૌથી વધુ સુધારો જોવા મળ્યો છે. IJR માં એક કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતા 18 મોટા અને મધ્યમ રાજ્યોનું રેન્કિંગ બહાર પાડવામાં આવ્યું છે.

 

શ્રેણીવર્ષ ૨૦૨૩વર્ષ ૨૦૨૨ખાલી જગ્યા૨૩ ટકા૨૨ ટકામહિલા પોલીસ અધિકારી૧૨.૩ ટકા૧૧.૮ ટકાસીસીટીવીવાળા પોલીસ સ્ટેશનો૮૩ ટકા૭૩ ટકામહિલા હેલ્પ ડેસ્ક પોલીસ સ્ટેશન૭૮ ટકા૭૨ ટકા

 

દેશમાં પોલીસ દળમાં કુલ ૨.૪૩ લાખ મહિલા કર્મચારીઓમાંથી ફક્ત ૯૬૦ અધિકારીઓ જ આઈપીએસ રેન્કના છે. નોન-આઈપીએસ કેટેગરીના અધિકારીઓની લગભગ ૩.૧૦ લાખ જગ્યાઓમાંથી ફક્ત ૨૪,૩૨૨ મહિલાઓ છે. કોન્સ્ટેબલ અને હેડ કોન્સ્ટેબલની ૧૭.૨૪ લાખ જગ્યાઓમાંથી માત્ર ૨.૧૭ લાખ મહિલાઓ જ કાર્યરત છે.

ન્યાય વ્યવસ્થાની ચાર મુખ્ય સંસ્થાઓ - પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, જેલ અને કાનૂની સહાય - ની છ પરિમાણો પર તપાસ કરવામાં આવી હતી. આ માપદંડો હતા - બજેટ, માનવ સંસાધન, કાર્યભાર, વિવિધતા, માળખાગત સુવિધાઓ અને વલણો.

રિપોર્ટ મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ, દર એક લાખ વસ્તી માટે 222 પોલીસ કર્મચારી હોવા જોઈએ, ભારતમાં આ સંખ્યા માત્ર 120 છે. અધિકારીઓની 28 ટકા અને કોન્સ્ટેબલની 21 ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે. દેશમાં પોલીસ વસ્તીનો ગુણોત્તર 1:831 છે.

IJR અંગે, સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ મદન બી લોકુરે જણાવ્યું હતું કે, પોલીસ સ્ટેશનો અને જિલ્લા અદાલતોને ન્યાય વ્યવસ્થામાં આગળની હરોળમાં ગણવામાં આવે છે. પૂરતા સંસાધનો અને તાલીમના અભાવે ન્યાય વ્યવસ્થા પ્રભાવિત થાય છે. જેના કારણે જનતાનો વિશ્વાસ તૂટી ગયો છે.

રાજસ્થાન:

ખરાબ—૫૦ ટકા પોલીસ જગ્યાઓ ખાલી
—કાનૂની સહાય પૂરી પાડવામાં ૧૮ રાજ્યોમાં છેલ્લા
—૩૭ ટકા જેલોમાં વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સુવિધા નથી, સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિસારું—૨૦૧૬-૧૭ પછી પહેલી વાર જિલ્લા અદાલતોમાં કેસના નિકાલનો દર ૧૦૦% થયો
— પોલીસ દળમાં મહિલાઓ પડોશી રાજ્યો કરતાં ૧૦.૯% વધુ છે.

૧૮ રાજ્યોમાં મુખ્ય રાજ્યોનું રેન્કિંગ

રાજ્યએકંદર રેન્કિંગપોલીસ તંત્રજેલકોર્ટકાનૂની સહાયરાજસ્થાન૧૪૧૬86૧૮મધ્યપ્રદેશ૭૧૧૫99છત્તીસગઢ6૪૧૩8૭

મધ્યપ્રદેશ

ખરાબ
— જેલ અધિકારીઓની ૪૩ ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે
— પોલીસ દળમાં SC-ST-OBC ની જગ્યાઓ ખાલી છે
— હાઈકોર્ટમાં ૩૮ ટકા જજોની જગ્યાઓ ખાલી છેસારું
- ૯૮ ટકા પોલીસ સ્ટેશનોમાં સીસીટીવી કેમેરા છે
- કાનૂની સહાય બજેટમાં રાજ્યનો હિસ્સો સૌથી વધુ ૯૧ ટકા છે.

છત્તીસગઢ

ખરાબ
— જિલ્લા અદાલતોમાં એક તૃતીયાંશ જગ્યાઓ ખાલી છે
— પેરાલીગલ સ્વયંસેવકોની સંખ્યા અડધી થઈ ગઈ છે
— એક તૃતીયાંશ જેલોમાં ૧૫૦-૨૫૦ ટકા વધુ કેદીઓ છેવધુ સારું
— જિલ્લા અદાલતો અને હાઇકોર્ટ બંનેમાં કેસ ક્લિયરન્સ રેટ ૧૦૦ ટકા
— બધા પોલીસ સ્ટેશનોમાં મહિલા હેલ્પ ડેસ્ક

ડીડી લીડ કનેક્ટ કરો

આ સંજોગો છે, ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીની તેજસ્વી બાજુ—૮૩% પોલીસ સ્ટેશનોમાં ઓછામાં ઓછા ૧ સીસીટીવી છે
—૭૮% પોલીસ સ્ટેશનોમાં મહિલા હેલ્પ ડેસ્ક છે
— ગૌણ ન્યાયતંત્રમાં ૩૮% મહિલા ન્યાયાધીશો8 રાજ્યોમાં કેદીઓ અને મહિલા ડોક્ટરોનો ગુણોત્તર 1:300 છે
86% જેલોમાં ઓછામાં ઓછી એક વિડીયો કોન્ફરન્સિંગ સુવિધા છે

આ ખામીઓ બહાર આવી

પોલીસ—૧૦,૦૦૦ ફોરેન્સિક સ્ટાફની જગ્યાઓ ખાલી છે
—કુલ સરેરાશ પોલીસ બજેટના ૧.૨૫% તાલીમ પાછળ ખર્ચાય છે
—૦ રાજ્યોએ પોલીસમાં મહિલાઓનો ક્વોટા ભર્યો છે

જેલ—૧૭૬ જેલોમાં ૨૦૦% કે
તેથી વધુ કેદીઓ છે —૨૦ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ૨૦% થી વધુ કેદીઓ ૧-૩ વર્ષથી જેલમાં છે
—૫.૭ લાખ કેદીઓ માટે ૨૫ મનોચિકિત્સકો છે, ૨૫ રાજ્યોમાં કોઈ જગ્યા નથી

કાનૂની સહાય અને ન્યાયતંત્ર

—૨૦૧૯ પછી ૩૮% સ્વયંસેવકોમાં ઘટાડો થયો
—માનવ અધિકાર આયોગોમાં માત્ર ૪% કેસ સુઓ મોટો છે
—માત્ર કર્ણાટકમાં ન્યાયતંત્ર અને પોલીસમાં SC-ST-OBCનો ક્વોટા પૂર્ણ થાય છે