નવી દિલ્હી, 16 એપ્રિલ 2025: વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025 સામે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં બુધવારે સુનાવણી યોજાઈ હતી. ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા (CJI) સંજીવ ખન્નાની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે આ મામલે બે કલાકથી વધુ સમય સુધી સુનાવણી કરી અને વચગાળાનો આદેશ પસાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. આ વચગાળાના આદેશમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટ દ્વારા વક્ફ તરીકે જાહેર કરાયેલી મિલકતોને ડિ-નોટિફાઈ નહીં કરવામાં આવે, કલેક્ટરની તપાસ દરમિયાન મિલકતને નોન-વક્ફ ગણવાની જોગવાઈને અમલમાં નહીં મૂકવામાં આવે, અને વક્ફ બોર્ડ તેમજ સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલના સભ્યો મુસ્લિમ હોવા જોઈએ, સિવાય કે તેઓ એક્સ-ઓફિશિયો સભ્યો હોય. આ મામલે આગામી સુનાવણી ગુરુવારે બપોરે 2 વાગ્યે થશે.

સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતાઓ અને પ્રસ્તાવિત વચગાળાનો આદેશ:
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચ, જેમાં CJI સંજીવ ખન્ના, જસ્ટિસ સંજય કુમાર અને જસ્ટિસ કેવી વિશ્વનાથનનો સમાવેશ થાય છે, તેણે વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025ની કેટલીક જોગવાઈઓ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી. કોર્ટે ખાસ કરીને નીચેના મુદ્દાઓ પર સવાલો ઉઠાવ્યા:

1. શું વક્ફ-બાય-યુઝર મિલકતો હવે વક્ફ તરીકે ગણાશે નહીં? CJIએ દિલ્હીની જામા મસ્જિદનું ઉદાહરણ આપીને પૂછ્યું કે સદીઓથી અસ્તિત્વમાં રહેલી આવી મિલકતોને રજિસ્ટર કરવાની શરત કેવી રીતે લાગુ કરી શકાય?
2. શું સરકારી અધિકારી દ્વારા તપાસ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી મિલકતને નોન-વક્ફ ગણવું ન્યાયી છે?
3. શું નવા સુધારા બાદ સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડના મોટાભાગના સભ્યો મુસ્લિમ હશે?
4. શું સેક્શન 2Aની જોગવાઈ કોર્ટના ચુકાદાઓને નકારી શકે છે, જેમાં મિલકતોને વક્ફ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હોય?

CJI ખન્નાએ કહ્યું, “અમારો વચગાળાનો આદેશ ન્યાય અને સમાનતાને સંતુલિત કરશે. અમે સ્પષ્ટ કરીશું કે જે મિલકતોને કોર્ટે વક્ફ તરીકે જાહેર કરી છે, તેને ડિ-નોટિફાઈ કરવામાં નહીં આવે, પછી તે વક્ફ-બાય-યુઝર હોય કે ડીડ દ્વારા. કલેક્ટર તપાસ ચાલુ રાખી શકે છે, પરંતુ આ જોગવાઈને અસર નહીં આપવામાં આવે. વક્ફ બોર્ડ અને કાઉન્સિલના સભ્યો મુસ્લિમ હોવા જોઈએ, સિવાય કે તેઓ એક્સ-ઓફિશિયો સભ્યો હોય.”

અરજદારોની દલીલો - આદેશ વિરુદ્ધ ધર્મની સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન:
અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબલે દલીલ કરી કે આ સુધારા દ્વારા સંસદે મુસ્લિમ સમુદાયના ધાર્મિક અધિકારોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો છે, જે બંધારણની કલમ 26નું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે સેક્શન 3(r)નો ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં શરત લાદવામાં આવી છે કે વક્ફ બનાવવા માટે વ્યક્તિએ 5 વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કર્યું હોવું જોઈએ. સિબલે પૂછ્યું, “જો હું મુસ્લિમ તરીકે જન્મ્યો છું, તો મારે રાજ્યને શા માટે સાબિત કરવું કે હું 5 વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કરું છું? રાજ્ય નક્કી કરશે કે હું કેટલો સારો કે ખરાબ મુસ્લિમ છું?”

સિબલે વક્ફ-બાય-યુઝરની વ્યાખ્યા દૂર કરવાનો પણ વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે આવી મિલકતો સદીઓથી અસ્તિત્વમાં છે. તેમણે સેક્શન 3Cનો પણ વિરોધ કર્યો, જેમાં જણાવાયું છે કે સરકારી અધિકારી નક્કી કરશે કે મિલકત સરકારી છે કે વક્ફ, જે તેમના મતે બંધારણ વિરુદ્ધ છે. વધુમાં, સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂકની જોગવાઈને પણ કલમ 26નું ઉલ્લંઘન ગણાવી.

વરિષ્ઠ વકીલ એએમ સિંહવીએ જણાવ્યું કે વક્ફ-બાય-યુઝરની વ્યાખ્યા દૂર કરવાથી લગભગ 4 લાખ મિલકતો ગેરકાયદે થઈ જશે. તેમણે આ સુધારાને “જોખમી” ગણાવીને તેના પર રોક લગાવવાની માંગ કરી.

સરકારનો જવાબ - સુધારો JPCની વ્યાપક ચર્ચા બાદ લાવવામાં આવ્યો:
સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સરકાર તરફથી દલીલ કરી કે આ કાયદો સંસદની સંયુક્ત સમિતિ (JPC) દ્વારા દેશભરમાં વ્યાપક ચર્ચા અને હિતધારકોના મંતવ્યો લીધા બાદ ઘડવામાં આવ્યો છે. તેમણે દલીલ કરી કે આ સુધારો વક્ફની મૂળ વ્યાખ્યાને અસર નથી કરતો, પરંતુ માત્ર વક્ફ બોર્ડના સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે. જોકે, CJIએ પૂછ્યું કે જો વક્ફ-બાય-યુઝર મિલકતો કોર્ટ દ્વારા માન્ય કરવામાં આવી હોય, તો તેને હવે રદ કેવી રીતે કરી શકાય? તેમણે એમ પણ કહ્યું કે સદીઓ જૂની મિલકતો માટે રજિસ્ટ્રેશનની શરત લાદવી અશક્ય છે.

હાઈકોર્ટની અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાનો પ્રસ્તાવ:
સુપ્રીમ કોર્ટે વક્ફ અધિનિયમ 1995ને પડકારતી હાઈકોર્ટમાં દાખલ અરજીઓને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરીને એકસાથે સુનાવણી કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. આ મામલામાં 70થી વધુ અરજીઓ દાખલ થઈ છે, જેમાં AIMIMના સાંસદ અસદુદ્દીન ઓવૈસી, દિલ્હીના AAP MLA અમાનતુલ્લા ખાન, જમિયત ઉલેમા-એ-હિન્દના પ્રમુખ અરશદ મદની સહિતના અરજદારો સામેલ છે. આ સુધારાને સમર્થન આપવા માટે ભાજપ-શાસિત રાજ્યો જેમ કે આસામ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ, ઉત્તરાખંડ, હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રે પણ હસ્તક્ષેપ અરજીઓ દાખલ કરી છે.

વિવાદાસ્પદ જોગવાઈઓ - વક્ફ-બાય-યુઝરની નાબૂદીથી લઈને બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂક સુધી:
અરજદારોએ વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025ની અનેક જોગવાઈઓને પડકારી છે, જેમાં વક્ફ-બાય-યુઝરની વ્યાખ્યા દૂર કરવી, સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલ અને સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂક, મહિલા સભ્યોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવી, વક્ફ બનાવવા માટે 5 વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કરવાની શરત, ASI-સંરક્ષિત સ્મારકો પર વક્ફ બનાવવા પર પ્રતિબંધ, અને લિમિટેશન એક્ટનો વક્ફ એક્ટ પર લાગુ કરવો સામેલ છે. આ મામલો ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સરકારી હસ્તક્ષેપના મુદ્દાઓને ઉજાગર કરે છે, અને આગામી સુનાવણીમાં કોર્ટનો વચગાળાનો આદેશ આ મામલે મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.