નવી દિલ્હી: વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025 સામે દાખલ કરવામાં આવેલી લગભગ 70 અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં બુધવારે સુનાવણી યોજાઈ. ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા (CJI) સંજીવ ખન્ના, જસ્ટિસ સંજય કુમાર અને જસ્ટિસ કેવી વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ મામલે બે કલાકથી વધુ સમય સુધી સુનાવણી કરી. સુનાવણી દરમિયાન CJIએ વક્ફ-બાય-યુઝર મિલકતોની માન્યતા રદ કરવા અને સેંકડો વર્ષ જૂની મસ્જિદો માટે રજિસ્ટ્રેશન ડીડની શરત પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પૂછ્યું કે જો હિન્દુ ધાર્મિક ટ્રસ્ટમાં બિન-હિન્દુ સભ્યો નથી, તો વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂક કેવી રીતે યોગ્ય છે? આ મામલે આગામી સુનાવણી ગુરુવારે બપોરે 2 વાગ્યે થશે.

સુનાવણી દરમિયાન મહત્વના મુદ્દાઓ અને દલીલો:
સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે અરજદારો તરફથી દલીલ કરી કે વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025 દ્વારા મુસ્લિમ સમુદાયના ધાર્મિક અધિકારોમાં હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે, જે બંધારણની કલમ 26નું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે કહ્યું, “અગાઉ વક્ફ બોર્ડ અને સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલના તમામ સભ્યો મુસ્લિમ હતા, પરંતુ હવે નવા કાયદા હેઠળ બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂક થઈ શકે છે. આ 20 કરોડ લોકોના ધાર્મિક અધિકારોનું હનન છે.” સિબ્બલે વધુમાં ઉમેર્યું, “કાયદામાં એવી શરત છે કે વક્ફ બનાવવા માટે વ્યક્તિએ 5 વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કર્યું હોવું જોઈએ. રાજ્ય કેવી રીતે નક્કી કરી શકે કે હું મુસ્લિમ છું કે નહીં? વક્ફ બનાવવા માટે રજિસ્ટ્રેશન ડીડ ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ 300 વર્ષ જૂની મિલકતોની ડીડ ક્યાંથી લાવવી?”

CJI સંજીવ ખન્નાએ સિબ્બલની દલીલો પર પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું, “14મી અને 16મી સદીની મસ્જિદોના દસ્તાવેજો ક્યાંથી લાવશે? આવી મિલકતો વક્ફ-બાય-યુઝર છે, અને તેમના માટે રજિસ્ટ્રેશન ડીડની શરત લાદવી અશક્ય છે. અમે જાણીએ છીએ કે વક્ફ-બાય-યુઝરનો કેટલાક કિસ્સામાં દુરુપયોગ થયો છે, પરંતુ ઘણી વાસ્તવિક વક્ફ મિલકતો પણ છે. જો તમે વક્ફ-બાય-યુઝરની માન્યતા રદ કરશો, તો તે મોટી સમસ્યા ઊભી કરશે.” CJIએ એમ પણ કહ્યું, “અમને કહેવામાં આવ્યું છે કે દિલ્હી હાઈકોર્ટની ઇમારત પણ વક્ફની જમીન પર બનેલી છે. અમે એમ નથી કહેતા કે બધી વક્ફ-બાય-યુઝર મિલકતો ખોટી છે, પરંતુ કેટલીક વાસ્તવિક ચિંતાઓ છે.” [Web ID: 7]

હિન્દુ ટ્રસ્ટમાં મુસ્લિમ સભ્યોનો મુદ્દો - કોર્ટનો સવાલ:
સુનાવણી દરમિયાન CJIએ કેન્દ્ર સરકારને પૂછ્યું, “જો હિન્દુ ધાર્મિક ટ્રસ્ટમાં બિન-હિન્દુ સભ્યો નથી, તો વક્ફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની નિમણૂક કેવી રીતે યોગ્ય છે? શું તમે મુસ્લિમોને હિન્દુ ધાર્મિક ટ્રસ્ટનો હિસ્સો બનાવવાની મંજૂરી આપશો?” જસ્ટિસ સંજય કુમારે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું, “તિરુપતિ બોર્ડમાં શું બિન-હિન્દુ સભ્યો છે? હિન્દુ દાન કાયદા અનુસાર, કોઈ બહારની વ્યક્તિ બોર્ડનો હિસ્સો નથી બની શકતી.” CJIએ એમ પણ કહ્યું, “વક્ફ મિલકત છે કે નહીં, તેનો નિર્ણય સિવિલ કોર્ટને શા માટે ન કરવા દેવાય?”

કલમ 26 પર ચર્ચા - ‘તે ધર્મનિરપેક્ષ અને સર્વવ્યાપી છે’:
કપિલ સિબ્બલે બંધારણની કલમ 26નો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી કે આ કાયદો ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આના જવાબમાં CJIએ કહ્યું, “કલમ 26 ધર્મનિરપેક્ષ અને સર્વવ્યાપી છે. તે તમામ સમુદાયો પર લાગુ પડે છે. હિન્દુઓ માટે પણ સંસદે કાયદા ઘડ્યા છે, જેમ કે હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ. મુસ્લિમો માટે પણ સંસદે કાયદો બનાવ્યો છે. કલમ 26 કાયદો બનાવવાને પ્રતિબંધિત નથી કરતી.”

કેન્દ્રનો જવાબ - ‘રજિસ્ટ્રેશન હંમેશા ફરજિયાત હતું’:
કેન્દ્ર તરફથી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ દલીલ કરી કે વક્ફનું રજિસ્ટ્રેશન હંમેશા ફરજિયાત રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું, “1995ના કાયદામાં પણ રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત હતું. જો વક્ફનું રજિસ્ટ્રેશન ન થયું હોય તો તેના મુતવલ્લીને જેલ થઈ શકે છે, આ નિયમ 1995થી લાગુ છે.” તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આ સુધારો વક્ફની મૂળ વ્યાખ્યાને અસર નથી કરતો, પરંતુ માત્ર વક્ફ બોર્ડના સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે.

વક્ફ-બાય-યુઝરની માન્યતા પર ચિંતા:
CJIએ વક્ફ-બાય-યુઝરની માન્યતા રદ કરવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને કહ્યું, “વક્ફ-બાય-યુઝર ઇસ્લામની સ્થાપિત પ્રથા છે. તેને દૂર કરી શકાય નહીં. જો તમે આવી મિલકતોને ડિ-નોટિફાઈ કરશો, તો લાંબા સમય સુધી વિવાદ ચાલશે.” વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ દલીલ કરી કે આ મામલાની અસર સમગ્ર ભારત પર પડશે, તેથી તેને હાઈકોર્ટમાં મોકલવું ન જોઈએ.

અરજદારો અને સમર્થકો:
આ મામલામાં AIMIMના નેતા અસદુદ્દીન ઓવૈસી, AAP નેતા અમાનતુલ્લા ખાન, જમિયત ઉલેમા-એ-હિન્દના પ્રમુખ અરશદ મદની સહિત અનેક અરજદારોએ વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025ને પડકાર્યો છે. બીજી તરફ, ભાજપ-શાસિત રાજ્યો જેમ કે હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ અને આસામે આ કાયદાને સમર્થન આપ્યું છે. [Web ID: 23]

આ સુનાવણી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, મિલકતના અધિકારો અને સરકારી હસ્તક્ષેપના મુદ્દાઓને ઉજાગર કરે છે, અને આગામી સુનાવણીમાં કોર્ટનો નિર્ણય આ મામલે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.