નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટે સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ ચાર્જશીટ દાખલ કરી છે. ED દ્વારા નોંધાયેલા કેસોની સંખ્યામાંથી, તે ખૂબ જ ઓછા કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં સક્ષમ છે. આ કેસોની સુનાવણી કોર્ટમાં થાય છે.

નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ એટલે કે ED એ ચાર્જશીટ દાખલ કરી છે. આ મામલો 2012 માં સુબ્રમણ્યમ સ્વામી દ્વારા કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવ્યા બાદ પ્રકાશમાં આવ્યો હતો. તેણે લગભગ 13 વર્ષ સુધી EDમાં તપાસ ચાલુ રાખી. જોકે ED એ છેલ્લા 10 વર્ષમાં હજારો કેસ નોંધ્યા છે, પરંતુ તે ફક્ત 10 ટકા કેસોમાં જ અંતિમ ચાર્જશીટ દાખલ કરી શક્યું છે.

ચાલો જાણીએ કે છેલ્લા દસ વર્ષમાં ED દ્વારા કેટલી ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી અને કેટલી અંતિમ અહેવાલો સબમિટ કરીને તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
- છેલ્લા 10 વર્ષ (2014-2024) માં, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટે મની લોન્ડરિંગ (PMLA) હેઠળ કુલ 5,297 કેસ નોંધ્યા છે.
- આ જ સમયગાળા દરમિયાન ચાર્જશીટ (ફરિયાદ ફરિયાદ) દાખલ કરવાનો સરેરાશ દર લગભગ 20% હતો એટલે કે દર 5 માંથી ફક્ત એક કેસમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
- ૨૦૧૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન ચાર્જશીટ દાખલ કરવાનો દર ૧૦% થી ૩૪% સુધીનો રહ્યો છે, જે ૨૦૨૪ માં સૌથી વધુ ૩૪% હતો.
- એકંદરે, ED એ છેલ્લા 10 વર્ષમાં લગભગ 1,000 થી 1,500 કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરી છે.

કોર્ટનું વલણ
- છેલ્લા 10 વર્ષમાં ED દ્વારા નોંધાયેલા 5,297 કેસમાંથી, ફક્ત 43 કેસોમાં જ ટ્રાયલ પૂર્ણ થઈ છે.
- આ 43 કેસોમાં, 40 કેસમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા અને 3 કેસમાં નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા, જેના કારણે દોષિત ઠેરવવાનો દર 93% રહ્યો.
- જોકે, કુલ કેસોની સરખામણીમાં સજાનો દર ઘણો ઓછો છે. છેલ્લા ૧૭ વર્ષમાં, ED એ ૫,૪૨૨ કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી પરંતુ માત્ર ૨૩ કેસોમાં જ દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા, જે કુલ દોષિત ઠેરવવાનો દર ૦.૫% દર્શાવે છે.
- ૯૯% થી વધુ કેસ હજુ પણ ટ્રાયલ હેઠળ છે, એટલે કે કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે.
- ચાર્જશીટની માન્યતા, તપાસની નિષ્પક્ષતા અને રાજકીય દુરુપયોગના આરોપો પર ઘણીવાર કોર્ટમાં ચર્ચા થતી રહી છે.

10 વર્ષમાં રાજકારણીઓ સામે કેટલા કેસ?
કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા 10 વર્ષમાં, રાજકીય નેતાઓ સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ના 190 થી વધુ કેસોમાં, ફક્ત બે કેસમાં જ આરોપો સાબિત થઈ શક્યા છે. કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલયના રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ રાજ્યસભામાં પ્રશ્નોના જવાબ આપતાં આ વાત કહી. આ પ્રશ્ન ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) ના રાજ્યસભા સાંસદ એ.એ. રહીમનો હતો.

રહીમે પૂછ્યું હતું કે છેલ્લા દસ વર્ષમાં સાંસદો, ધારાસભ્યો અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રના સભ્યો સામે કેટલા ED કેસ નોંધાયા છે. માહિતી અનુસાર, 2019 થી 2024 દરમિયાન કેસોની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો, જેમાં 2022-23 માં સૌથી વધુ કેસ નોંધાયા હતા.

ડિસેમ્બર 2024 માં, કેન્દ્ર સરકારે ગૃહને જણાવ્યું હતું કે 2019 અને 2024 ની વચ્ચે ED દ્વારા નોંધાયેલા 911 કેસમાંથી, 654 કેસોમાં ટ્રાયલ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. અને ૪૨ કેસોમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા, જેમાં દોષિત ઠેરવવાનો દર ૬.૪૨% રહ્યો.

ED સામે પ્રશ્નો કેમ ઉભા થઈ રહ્યા છે?
– ઘણી વખત ED પર રાજકીય વિરોધીઓને નિશાન બનાવવા માટે ઉપયોગ થવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. રોબર્ટ વાડ્રાએ EDની કાર્યવાહીને "રાજકીય રીતે પ્રેરિત" ગણાવી છે અને કેન્દ્ર સરકાર પર એજન્સીઓનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
EDની તપાસ અને પૂછપરછ પ્રક્રિયા પર પ્રશ્નો ઉભા થાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ધરપકડ અથવા મિલકત જપ્તીના કેસોની વાત આવે છે. EDની કાર્યવાહીની કાયદેસરતા અને તપાસની નિષ્પક્ષતા પર કોર્ટમાં ચર્ચા થાય છે.
ED દ્વારા નોંધાયેલા કેસોની સંખ્યા મોટી છે, પરંતુ મોટાભાગના કેસ પેન્ડિંગ છે અને ટ્રાયલ ધીમી છે. આનાથી આરોપીઓને ન્યાય મળવામાં વિલંબ થાય છે અને એજન્સીની કામગીરી પર પ્રશ્નો ઉભા થાય છે.

ED ની સ્થાપનાથી અત્યાર સુધીમાં કેટલા કેસ છે?
- એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ની સ્થાપના 1 મે 1956 ના રોજ થઈ હતી. ED એ 31 જાન્યુઆરી, 2023 સુધીમાં મની લોન્ડરિંગ અને વિદેશી વિનિમય કાયદાના ઉલ્લંઘન સંબંધિત કેસોમાં કુલ 5,906 કેસ નોંધ્યા હતા. ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૨ સુધીમાં પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) હેઠળ લગભગ ૫,૪૨૨ કેસ નોંધાયા હતા.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં (૨૦૧૯ થી ૨૦૨૪ સુધી), ED એ પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) હેઠળ કુલ ૯૧૧ ફરિયાદો દાખલ કરી છે, જેમાંથી ૨૫૭ કેસોમાં સુનાવણી હજુ પણ બાકી છે અને ૪૨ કેસોમાં સજા ફટકારવામાં આવી છે.
નાણાકીય ગુનાઓ ઉપરાંત, ED એ ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA) હેઠળ હજારો કેસ પણ નોંધ્યા છે; ઉદાહરણ તરીકે, 2012-13 થી 2021-22 દરમિયાન FEMA હેઠળ લગભગ 24,893 કેસ નોંધાયા હતા.

ED કયા મંત્રાલય હેઠળ કામ કરે છે?
- એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલયના મહેસૂલ વિભાગ હેઠળ કાર્ય કરે છે. તે એક વિશિષ્ટ નાણાકીય તપાસ એજન્સી છે જે મની લોન્ડરિંગ અને વિદેશી વિનિમય કાયદાના ઉલ્લંઘનની તપાસ કરે છે. EDનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હીમાં છે. તેનું વહીવટી નિયંત્રણ નાણા મંત્રાલયના મહેસૂલ વિભાગ હેઠળ છે.

એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટના વડા કોણ છે?
- એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ના વર્તમાન વડા રાહુલ નવીન છે. તેઓ ૧૯૯૩ બેચના ભારતીય મહેસૂલ સેવા (IRS) અધિકારી છે. ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૪ ના રોજ બે વર્ષ માટે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટર તરીકે નિયુક્ત. રાહુલ નવીન અગાઉ ED ના સ્પેશિયલ ડિરેક્ટર તરીકે કાર્યરત હતા. તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય કરવેરા બાબતોના નિષ્ણાત માનવામાં આવે છે.

સંજય કુમાર મિશ્રા 18 નવેમ્બર, 2022 સુધી વર્તમાન કાર્યકાળમાં EDના ડિરેક્ટર હતા અને બાદમાં રાહુલ નવીન દ્વારા તેમની જગ્યાએ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.