કેમ્બ્રિજ: ખગોળશાસ્ત્રીઓએ દાવો કર્યો છે કે પૃથ્વીથી ૧૨૪ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા એક વિશાળ ગ્રહે સૌરમંડળની બહાર પણ જીવન ધબકતું હોવાના અત્યાર સુધીના સૌથી મજબૂત પુરાવા આપ્યા છે. જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપે K2-18 b નામના ગ્રહનું અવલોકન કરતાં બે એવા સંયોજનોની રાસાયણિક ફિંગરપ્રિન્ટ્સ મળી આવી છે, જે પૃથ્વી પર માત્ર જીવ દ્વારા જ ઉત્પન્ન થાય છે.

આ રસાયણો, ડાયમિથાઈલ સલ્ફાઈડ (DMS) અને ડાયમિથાઈલ ડાયસલ્ફાઈડ (DMDS) ની શોધ એલિયન જૈવિક પ્રવૃત્તિનો સીધો પુરાવો નથી, પરંતુ શું આપણે બ્રહ્માંડમાં એકલા છીએ તે પ્રશ્નનો જવાબ વધુ નજીક લાવી શકે છે.

કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રોફેસર નિક્કુ મધુસુધન, જેમણે આ અવલોકનોનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, તેમણે કહ્યું, "સૌરમંડળની બહાર જૈવિક પ્રવૃત્તિનો આ આજ સુધીનો સૌથી મજબૂત પુરાવો છે. અમે ખૂબ જ સાવચેત છીએ. આપણે આપણી જાતને પ્રશ્ન કરવો પડશે કે શું આ સંકેત વાસ્તવિક છે અને તેનો અર્થ શું છે."

તેમણે ઉમેર્યું, "આજેથી દાયકાઓ પછી, આપણે આ સમયગાળાને પાછું વાળીને જોઈ શકીએ છીએ અને ઓળખી શકીએ છીએ કે તે એ સમય હતો જ્યારે જીવંત બ્રહ્માંડ આપણી પહોંચની અંદર આવ્યું હતું. આ એક ટર્નિંગ પોઇન્ટ હોઈ શકે છે, જ્યાં અચાનક બ્રહ્માંડમાં આપણે એકલા છીએ કે કેમ તે મૂળભૂત પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે આપણે સક્ષમ બની જઈએ."

જો કે, અન્ય વૈજ્ઞાનિકો વધુ શંકાશીલ છે, કારણ કે K2-18 b પરની એકંદર પરિસ્થિતિ જીવન માટે અનુકૂળ છે કે કેમ તે અંગે અને DMS અને DMDS, જે પૃથ્વી પર મોટાભાગે દરિયાઈ ફાયટોપ્લાંકટોન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે, તેને વિશ્વસનીય રીતે બાયોસિગ્નેચર ગણી શકાય કે કેમ તે અંગે પ્રશ્નો યથાવત્ છે.

લિયો તારામંડળમાં સ્થિત K2-18 b પૃથ્વી કરતાં લગભગ નવ ગણો મોટો અને ૨.૬ ગણો વિશાળ છે અને તેના તારા, ઠંડા લાલ દ્વાર્ફ તારાની રહેવા યોગ્ય ક્ષેત્રમાં પરિભ્રમણ કરે છે, જે સૂર્યના કદના અડધાથી પણ ઓછો છે. જ્યારે હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપે ૨૦૧૯ માં તેના વાતાવરણમાં પાણીની વરાળને શોધી કાઢી હતી, ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ તેને સૌરમંડળની બહાર "સૌથી વધુ રહેવા યોગ્ય જાણીતો ગ્રહ" જાહેર કર્યો હતો.

મધુસુધનની ટીમે ૨૦૨૩ માં કરેલા અનુવર્તી અવલોકનોમાં પાણીનો предполагаемый સંકેત મિથેન હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. પરંતુ, તેમણે દલીલ કરી હતી કે K2-18 b ની પ્રોફાઇલ એક રહેવા યોગ્ય વિશ્વ સાથે સુસંગત હતી, જે વિશાળ અને ઊંડા સમુદ્રથી ઢંકાયેલી હતી - એક મત જે હજી પણ વિવાદાસ્પદ છે. વધુ ઉશ્કેરણીજનક રીતે, કેમ્બ્રિજ ટીમે DMS ના સંભવિત સંકેતની જાણ કરી હતી.

આપણા સૌરમંડળની બહારના ગ્રહો એટલા દૂર છે કે તેમનો ફોટોગ્રાફ લેવો અથવા રોબોટિક અવકાશયાન દ્વારા પહોંચવું શક્ય નથી. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો તેમના કદ, ઘનતા અને તાપમાનનો અંદાજ લગાવી શકે છે અને જ્યારે એક્સોપ્લેનેટ તેના યજમાન તારાની સામેથી પસાર થાય છે અને તેના વાતાવરણમાંથી ફિલ્ટર થયેલા તારાઓના પ્રકાશને માપે છે ત્યારે તેની રાસાયણિક રચનાની તપાસ કરી શકે છે. તાજેતરના અવલોકનોમાં, DMS અને DMDS દ્વારા શોષાયેલી તરંગલંબાઇઓ અચાનક ઘટી જતી જોવા મળી હતી જ્યારે K2-18 b લાલ દ્વાર્ફ તારાની સામેથી પસાર થયો હતો.

મધુસુધને કહ્યું, "સંકેત મજબૂત અને સ્પષ્ટ રીતે આવ્યો હતો. જો આપણે રહેવા યોગ્ય ગ્રહો પર આ અણુઓને શોધી શકીએ, તો આ પ્રથમ વખત હશે જ્યારે આપણે એક પ્રજાતિ તરીકે તે કરી શક્યા હોઈએ... તે આશ્ચર્યજનક છે કે આ શક્ય છે."

ધ એસ્ટ્રોફિઝિકલ જર્નલ લેટર્સમાં પ્રકાશિત થયેલા તારણો સૂચવે છે કે DMS, DMDS અથવા બંને (તેમની સહીઓ ઓવરલેપ થાય છે) ની સાંદ્રતા પૃથ્વી પરના સ્તરો કરતાં હજારો ગણી વધારે છે. પરિણામો "ત્રણ-સિગ્મા" સ્તરની આંકડાકીય સાર્થકતા (૦.૩% સંભાવના કે તે તક દ્વારા થયું) સાથે નોંધવામાં આવ્યા છે, જો કે આ ભૌતિકશાસ્ત્રમાં શોધ માટેના સુવર્ણ ધોરણથી ઓછું છે.

મધુસુધને કહ્યું, "એવી પ્રક્રિયાઓ હોઈ શકે છે જેના વિશે આપણે જાણતા નથી અને તે આ અણુઓ ઉત્પન્ન કરી રહી છે. પરંતુ મને નથી લાગતું કે કોઈ જાણીતી પ્રક્રિયા છે જે જીવવિજ્ઞાન વિના આને સમજાવી શકે."

સંભવિત અન્ય પ્રક્રિયાઓને ઓળખવામાં એક પડકાર એ છે કે K2-18 b પરની પરિસ્થિતિઓ વિવાદાસ્પદ રહે છે. જ્યારે કેમ્બ્રિજ ટીમ સમુદ્રના દૃશ્યને સમર્થન કરે છે, ત્યારે અન્ય લોકો કહે છે કે ડેટા ગેસ ગ્રહ અથવા મેગ્માના સમુદ્રો ધરાવતા ગ્રહ સૂચવે છે, પાણીના નહીં.

એવો પ્રશ્ન છે કે શું DMS ધૂમકેતુઓ દ્વારા ગ્રહ પર લાવવામાં આવ્યું હોઈ શકે છે - આ માટે બોમ્બાર્ડમેન્ટની એવી તીવ્રતાની જરૂર પડશે જે અસંભવિત લાગે છે - અથવા હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ, જ્વાળામુખી અથવા વીજળીના તોફાનોમાં વિચિત્ર રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયું હોઈ શકે છે.

બર્નની યુનિવર્સિટીના ફિઝિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના રસાયણશાસ્ત્રી ડૉ. નોરા હેન્ની, જેમણે તેમના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું કે DMS એક બર્ફીલા, નિર્જીવ ધૂમકેતુ પર હાજર હતું, તેમણે કહ્યું, "જીવન એક વિકલ્પ છે, પરંતુ તે ઘણા વિકલ્પોમાંથી એક છે. જીવનનો દાવો કરતા પહેલા આપણે અન્ય તમામ વિકલ્પોને સખત રીતે નકારી કાઢવા પડશે."

અન્ય લોકો કહે છે કે ગ્રહોના વાતાવરણને માપવાથી ક્યારેય જીવનનો પાક્કો પુરાવો નહીં મળે. યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ, ઓસ્ટિનના ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રી ડૉ. કેરોલિન મોર્લીએ ઉમેર્યું કે તારણો મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ હોવા છતાં, "ક્ષેત્રમાં તેની ઓછી કદર કરવામાં આવે છે, પરંતુ ટેક્નોસિગ્નેચર, જેમ કે અદ્યતન સંસ્કૃતિનો перехваченное સંદેશ, આવા સંકેત શોધવાની અસંભાવના હોવા છતાં, વધુ સારા પુરાવા હોઈ શકે છે."

ઓપન યુનિવર્સિટીના ગ્રહોના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. જો બાર્સ્ટોએ પણ આ શોધને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી, પરંતુ કહ્યું હતું કે, "જીવનના પુરાવા સંબંધિત કોઈપણ દાવા માટે મારી શંકાનું સ્તર કાયમી ધોરણે ૧૧ પર સેટ છે, કારણ કે મને નથી લાગતું કે ત્યાં અન્ય જીવન નથી, પરંતુ મને લાગે છે કે આવા ઊંડા અને મહત્વપૂર્ણ શોધ માટે પુરાવાનો બોજો ખૂબ જ વધારે હોવો જોઈએ. મને નથી લાગતું કે આ તાજેતરનું કાર્ય તે થ્રેશોલ્ડને પાર કરે છે."

૧૨૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર હોવાથી, નજીકના અવલોકનો દ્વારા ચર્ચાને ઉકેલવાની કોઈ શક્યતા નથી, પરંતુ મધુસુધને નોંધ્યું છે કે કાળા છિદ્રો અથવા અન્ય કોસ્મિક ઘટનાઓની શોધમાં આ અવરોધરૂપ સાબિત થયું નથી.
તેમણે કહ્યું, "ખગોળશાસ્ત્રમાં, પ્રશ્ન ક્યારેય ત્યાં જવાનો નથી હોતો. અમે એ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ કે શું જીવવિજ્ઞાનના નિયમો કુદરતમાં સાર્વત્રિક છે. મને તે એવું નથી લાગતું કે: 'માછલી પકડવા માટે આપણે પાણીમાં તરવું પડશે.'"