નવી દિલ્હી/ઇસ્લામાબાદ: ભારતે ૧૯૬૦ની ઇન્ડસ વોટર ટ્રીટી (સિંધુ જળ સંધિ)ને પાકિસ્તાન સાથે અનિશ્ચિત સમય માટે સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણય જમ્મુ-કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ લેવાયો, જેમાં ૨૬ લોકો માર્યા ગયા હતા. આ હુમલા માટે પાકિસ્તાન સ્થિત લશ્કર-એ-તૈયબાની પેટા સંગઠન ધ રેઝિસ્ટન્સ ફ્રન્ટ (ટીઆરએફ)ને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. આ સ્થગિતતાથી પાકિસ્તાનના કૃષિ, અર્થતંત્ર અને પાણી પુરવઠા પર ગંભીર અસર થવાની ભીતિ છે.

કૃષિ પર સંકટના વાદળા: ઇન્ડસ વોટર ટ્રીટી હેઠળ પાકિસ્તાનને સિંધુ, ઝેલમ અને ચેનાબ નદીઓમાંથી દર વર્ષે ૧૩૫ મિલિયન એકર-ફૂટ પાણી મળે છે, જે તેના ૮૦ ટકા પાણી પુરવઠાનો હિસ્સો છે. આ નદીઓનું પાણી પાકિસ્તાનના ૯૦ ટકા ખાદ્ય ઉત્પાદન માટે જરૂરી છે. સંધિની સ્થગિતતાથી દર વર્ષે ૩૯ અબજ ઘન મીટર પાણીનો પ્રવાહ બંધ થઈ શકે છે, જેનાથી પંજાબ પ્રાંતની સિંચાઈ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે. ૪૫ ટકા કામદારો કૃષિ પર નિર્ભર હોવાથી ખાદ્ય સુરક્ષા અને આજીવિકા પર સીધી અસર પડશે.

અર્થતંત્રમાં ઉથલપાથલનો ખતરો: પાકિસ્તાનનું અર્થતંત્ર મોટા ભાગે કૃષિ આધારિત છે, જે તેના કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન (જીડીપી)ના ૨૧ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. પાણીની અછતથી કૃષિ ઉત્પાદન ઘટવાથી કાપડ, ખાંડ અને ચોખાની મિલો જેવા ઉદ્યોગો પર અસર પડશે. આ ઉદ્યોગો નિકાસનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, અને તેમનું ઉત્પાદન ઘટવાથી પાકિસ્તાનની વિદેશી હૂંડિયામણની આવક ઘટશે, જેનાથી ચૂકવણી સંતુલનની સમસ્યા વધુ ગંભીર બનશે. ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં વધારો થવાથી ફુગાવો પણ વધી શકે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપની શક્યતા: પાકિસ્તાન આ મુદ્દે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (યુએન) અને વર્લ્ડ બેન્ક જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓનો સંપર્ક કરી શકે છે, કારણ કે વર્લ્ડ બેન્ક આ સંધિનું સહ-હસ્તાક્ષરકર્તા છે. ૧૯૫૧માં પાકિસ્તાને યુએનમાં ભારત વિરુદ્ધ પાણી બંધ કરવાની ફરિયાદ કરી હતી. જોકે, ભારતનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધતું પ્રભાવ અને સંધિની શરતો, જેમાં ગંભીર ઉલ્લંઘનના કિસ્સામાં સ્થગિતતાની છૂટ છે, પાકિસ્તાનના પ્રયાસોને જટિલ બનાવી શકે છે.

ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં તણાવ: આ નિર્ણયથી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં વધુ તિરાડ પડી છે. ભારતે અટારી-વાઘા ચેકપોસ્ટ બંધ કરી દીધી છે અને પાકિસ્તાની નાગરિકો માટે સાર્ક વિઝા મુક્તિ રદ કરી છે. પાકિસ્તાને આ પગલાંને "યુદ્ધનું કાર્ય" ગણાવ્યું છે, જેનાથી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધવાની શક્યતા છે. ભારતે જણાવ્યું છે કે આ સ્થગિતતા પાકિસ્તાન દ્વારા આતંકવાદના સમર્થનને સમાપ્ત ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે.

ઇન્ડસ વોટર ટ્રીટી શું છે? ઇન્ડસ વોટર ટ્રીટી ૧૯૬૦માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વર્લ્ડ બેન્કની મધ્યસ્થીથી સહી થઈ હતી. આ સંધિ સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓ (ઝેલમ, ચેનાબ, રાવી, બિયાસ, સતલજ)ના પાણીની વહેંચણી કરે છે. પાકિસ્તાનને પશ્ચિમી નદીઓ (સિંધુ, ઝેલમ, ચેનાબ)નો અધિકાર છે, જ્યારે ભારતને પૂર્વીય નદીઓ (રાવી, બિયાસ, સતલજ)નો ઉપયોગ કરવાની છૂટ છે.

પાકિસ્તાનની પાણીની નિર્ભરતા:

• પાકિસ્તાનનો ૮૦ ટકા પાણી પુરવઠો સિંધુ નદી અને તેની સહાયક નદીઓ પર નિર્ભર.

• ૯૦ ટકા ખાદ્ય ઉત્પાદન સિંધુ બેસિનમાંથી થાય છે.

• ૬૫ ટકા વસ્તી કૃષિ પર આધારિત આજીવિકા ધરાવે છે.

• મંગલા અને તરબેલા જેવા મોટા ડેમ ઝેલમ અને સિંધુ પર આધારિત, જે વીજળી ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો આપે છે.

ભારતે આ સ્થગિતતાને આતંકવાદ સામેના પગલાં તરીકે ગણાવ્યું છે. વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીએ જણાવ્યું કે, "પાકિસ્તાને સરહદ પારના આતંકવાદને નિષ્ઠાપૂર્વક અને અટલ રીતે બંધ નહીં કરે ત્યાં સુધી આ સ્થગિતતા ચાલુ રહેશે." ભારતે આ પહેલાં ૨૦૧૯માં પુલવામા હુમલા બાદ પણ સંધિને સ્થગિત કરવાની ચેતવણી આપી હતી, પરંતુ તે અમલમાં આવી નહોતી.