નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં અંગદાન સંબંધિત એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) ની સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારને મહત્વનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે કેન્દ્રને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો અને જાહેર આરોગ્ય સચિવોની તાત્કાલિક બેઠક બોલાવવા નિર્દેશ આપ્યો છે. આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અંગદાનની પ્રક્રિયા અને તેના અમલીકરણ સંબંધિત વિસ્તૃત માહિતી એકત્ર કરવાનો અને ત્યારબાદ કોર્ટને એક વિગતવાર રિપોર્ટ સુપરત કરવાનો છે.
જસ્ટિસ બી.આર. ગવઈ અને જસ્ટિસ એ.જી. મસીહની ખંડપીઠે આ આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પાસેથી નીચેના મુદ્દાઓ પર માહિતી એકત્ર કરવા જણાવ્યું છે:
(i) કયા રાજ્યોએ માનવ અંગ અને પેશી પ્રત્યારોપણ અધિનિયમ, 1994 અપનાવ્યો છે? જો નહીં, તો તેને ન અપનાવવાનાં કારણો શું છે?
(ii) કયા રાજ્યોએ માનવ અંગ અને પેશી પ્રત્યારોપણ (સુધારા) અધિનિયમ, 2011 અને માનવ અંગ અને પેશી પ્રત્યારોપણ નિયમો, 2014 અપનાવ્યા છે? જો નહીં, તો તેને ન અપનાવવાનાં કારણો શું છે?
(iii) શું તમામ રાજ્યોએ રાષ્ટ્રીય અંગ અને પેશી પ્રત્યારોપણ સંગઠન (NOTTO) દ્વારા અંગ પ્રત્યારોપણની સુવિધા માટે ઘડવામાં આવેલી તમામ નીતિઓ/માર્ગદર્શિકાઓ અપનાવી અને અમલમાં મૂકી છે? જો નહીં, તો શા માટે?
(iv) જીવિત દાતાની સરખામણીમાં મૃત દાતા (કેડેવર) તરફથી પ્રત્યારોપણની ટકાવારી કેટલી છે?
(v) આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ, મહિલા જીવિત દાતાઓની સંખ્યા પુરૂષો કરતાં ઘણી વધારે છે, પરંતુ પુરૂષો દાતા પ્રાપ્તકર્તાઓની સંખ્યા મહિલાઓ કરતાં વધારે છે. રાજ્યમાં મહિલા દાતાની સરખામણીમાં પુરૂષ દાતાની ટકાવારી કેટલી છે? તેવી જ રીતે, પુરૂષ પ્રાપ્તકર્તાની સરખામણીમાં મહિલા પ્રાપ્તકર્તાની ટકાવારી કેટલી છે? અંગ પ્રત્યારોપણની પહોંચમાં લિંગ અસમાનતા દૂર કરવા માટે રાજ્ય દ્વારા કયા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે?
(vi) શું બ્રેઇન ડેડ દર્દીના સંબંધીઓને અંગદાન વિશે માહિતી આપવામાં આવે છે?
(vii) શું તમામ રાજ્યો પાસે 'સ્વેપ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન' માટે નીતિઓ છે? જો હા, તો શું તે નીતિ 1994 ના અધિનિયમ સાથે સુસંગત છે? જો નહીં, તો તેના કારણો શું છે?
(viii) રાજ્યો દ્વારા પ્રાપ્તકર્તાને અંગ ફાળવવા માટે કઈ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે? શું તે NOTTO દ્વારા ઘડવામાં આવેલી પોઇન્ટ સિસ્ટમ અનુસાર છે? શું NOTTO દ્વારા ઘડવામાં આવેલી પોઇન્ટ સિસ્ટમમાં કોઈ વિચલનો છે? જો હા, તો શા માટે?
(ix) દરેક રાજ્યમાં અંગ પ્રત્યારોપણ મશીનરી, ડોકટરો અને પર્યાપ્ત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી સજ્જ કેટલી સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલો ઉપલબ્ધ છે? રાજ્યમાં હાલની જરૂરિયાત શું છે?
(x) રાજ્યમાં કેટલી સરકારી હોસ્પિટલો એવી છે જે લીવર, કિડની, હૃદય, ફેફસાં, સ્વાદુપિંડ વગેરે સહિત અનેક અંગોના પ્રત્યારોપણ કરવા માટે સજ્જ છે?
(xi) લોકોમાં અંગ પ્રત્યારોપણ વિશે જાગૃતિ વધારવા માટે રાજ્યો દ્વારા કયા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે?
(xii) શું રાજ્ય સરકાર દાતા અથવા પ્રાપ્તકર્તાને કોઈ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે?
(xiii) શું કોઈ રાષ્ટ્રીય સ્તરનું પોર્ટલ છે જ્યાં અંગ પ્રત્યારોપણની સુવિધા માટે દાતાઓ અને પ્રાપ્તકર્તાઓની માહિતી નિયમિતપણે અપડેટ કરવામાં આવે છે?
કેન્દ્ર સરકારને આ અંગેનો રિપોર્ટ 18 જુલાઈ, 2025 સુધીમાં સુપરત કરવાનો રહેશે. કોર્ટ આ મામલે વધુ સુનાવણી આગામી તારીખે હાથ ધરશે.