નવી દિલ્હી : જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં 22 એપ્રિલના રોજ થયેલા ભયાનક આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે મોટું કૂટનીતિક પગલું ભર્યું છે. બુધવારે (24 એપ્રિલ) ભારત સરકારે ઐતિહાસિક સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરીને પાકિસ્તાન તરફ જતું ચિનાબ નદીનું પાણી રોકવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ પગલાને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ ઘણું મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. 25 એપ્રિલના રોજ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલની બેઠક બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો કે ભારતમાંથી પાકિસ્તાન માટે પાણીનું એક ટીપું પણ નહીં જાય. આ રણનીતિ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નિર્દેશો પર અમલ કરીને તૈયાર કરવામાં આવી છે.
26 એપ્રિલના રોજ ભારતે ચિનાબ નદીમાં જતું પાણી રોકી દીધું. પાણી રોકવાના કારણે ચિનાબ નદીનું જળસ્તર સતત ઘટવા લાગ્યું છે. ભારતે ચિનાબ નદી પર બનેલી બગલિહાર જળવિદ્યુત પરિયોજનાથી જળ પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ભારતના આ એક્શનથી પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતના સિયાલકોટમાં બનેલા મારલા હેડવર્ક્સ પર ઝડપથી જળસ્તર ઘટ્યું છે. અહીંના સ્થાનિક લોકોએ આને મોટી ચિંતાનો વિષય ગણાવ્યો છે. પાણીનું સ્તર ઝડપથી ઘટ્યું છે. સ્થાનિક લોકોએ જળ સંકટની સ્થિતિ જણાવી છે, જેનાથી સ્પષ્ટ છે કે ભારતનો નિર્ણય અસરકારક થઈ રહ્યો છે.
સિયાલકોટના ખેડૂતોએ ગંભીર સંકટ જણાવ્યું:
સિયાલકોટ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોના ખેડૂતો અને સ્થાનિક રહેવાસીઓએ જળ પુરવઠામાં અચાનક આવેલી ઘટાડાને 'ગંભીર સંકટ' ગણાવ્યો છે. ખેતરોની સિંચાઈ અટકી ગઈ છે, અને પીવાના પાણીની પણ તંગી અનુભવાઈ રહી છે. લોકોને આશંકા છે કે જો આ સ્થિતિ થોડા દિવસો વધુ ચાલી તો જીવન નિર્વાહ મુશ્કેલ થઈ જશે. તાજેતરના પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન પ્રત્યે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સિંધુ જળ સમજૂતીની સમીક્ષા અને જળ પ્રવાહ રોકવાનો નિર્ણય તે જ રણનીતિનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ભારત આ નિર્ણય દ્વારા માત્ર પાકિસ્તાન પર દબાણ જ નથી બનાવી રહ્યું, પરંતુ તે સંકેત પણ આપી રહ્યું છે કે હવે પાણી પણ તેની કૂટનીતિક નીતિનો ભાગ બની ચૂક્યું છે.
પાકિસ્તાને કહ્યું- અમે આ મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ઉઠાવીશું:
પાકિસ્તાને ભારતના આ પગલાની સખત નિંદા કરી છે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. પાકિસ્તાની વિદેશ મંત્રાલયે એક નિવેદનમાં કહ્યું, 'ભારતનું આ પગલું સિંધુ જળ સંધિનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન છે અને તેનાથી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધશે. અમે આ મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ઉઠાવીશું.' वहीं ચિનાબ નદી પર બનેલા બગલિહાર જળવિદ્યુત પરિયોજના દ્વારા ભારતે નદીના પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. આ પગલા બાદ, પાકિસ્તાનના સિયાલકોટ, પંજાબમાં સ્થિત મારલા હેડવર્ક્સના સ્થાનિક લોકોએ જણાવ્યું કે ચિનાબ નદીમાં પાણીનું સ્તર ઘણું ઓછું થઈ ગયું છે. ચિનાબ નદી પાકિસ્તાનની કૃષિ અને પીવાના પાણીના પુરવઠા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
સિંધુ જળ સંધિનો ઇતિહાસ:
સિંધુ જળ સંધિ 1960 માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવી હતી. આ સંધિ બંને દેશો વચ્ચે જળ વહેંચણીને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી છે. તેના હેઠળ: પૂર્વી નદીઓ (સતલજ, બ્યાસ અને રાવી) મુખ્યત્વે ભારતના ઉપયોગ માટે છે. પશ્ચિમી નદીઓ (સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબ) મુખ્યત્વે પાકિસ્તાન માટે છે, પરંતુ ભારતને તેના પર જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ બનાવવાનો મર્યાદિત અધિકાર છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ભારતે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ચિનાબ અને જેલમ નદીઓ પર ઘણી જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ શરૂ કરી, જેના પર પાકિસ્તાને વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. જો કે, ભારતનું કહેવું રહ્યું છે કે આ પરિયોજનાઓ સંધિના નિયમો અનુસાર છે.
ભારત સરકારનો તર્ક:
ભારત સરકારનું કહેવું છે કે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આત્મનિર્ભરતાની દૃષ્ટિએ જરૂરી હતી. સરકારે એવો પણ સંકેત આપ્યો છે કે તે ચિનાબ અને અન્ય નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ જમ્મુ-કાશ્મીર અને અન્ય રાજ્યોમાં સિંચાઈ, વીજળી ઉત્પાદન અને પીવાના પાણીના પુરવઠા માટે કરશે. જમ્મુ-કાશ્મીરના સ્થાનિક નેતાઓએ આ પગલાનું સ્વાગત કર્યું છે. એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ કહ્યું, 'ચિનાબનું પાણી અમારા માટે જીવન રેખા છે. તેનો ઉપયોગ હવે અમારા ખેડૂતો અને લોકો માટે થશે, ન કે તે લોકો માટે જે આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે.'