પાકિસ્તાની સેના રિયલ એસ્ટેટમાં: જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવી ગઈ છે. આ પહેલા, માત્ર છ દિવસ પહેલા, પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ અસીમ મુનીરે કાશ્મીરને પાકિસ્તાનની ગળુંની નસ ગણાવી હતી. ૧૯૪૭ થી, પાકિસ્તાની સેનાનો તે દેશના દરેક ક્ષેત્ર પર નિયંત્રણ છે. 2023 માં સાયન્સ ડાયરેક્ટ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધન પત્રમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પાકિસ્તાન આર્મી એક વિશાળ કોર્પોરેશન છે અને દેશનો સૌથી મોટો રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર છે, જેનો 'વાસ્તવિક' વ્યવસાય લાહોર જેવા શહેરોમાં કિંમતી જમીનો પર નિયંત્રણ દ્વારા ચાલે છે.

સપ્ટેમ્બર 2023 માં સાયન્સ ડાયરેક્ટના ગ્રંથમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધન પત્રમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે પાકિસ્તાની સેનાએ ત્યાં કેવી રીતે બેવડી રમત રમી છે. પ્રથમ, તેણે દાયકાઓથી બજારલક્ષી સુધારાઓને આગળ ધપાવવા માટે તેના સરમુખત્યારશાહી પ્રભાવનો ઉપયોગ કર્યો. આ સુધારાઓનો લાભ લઈને, તેમણે પોતે અર્થતંત્રમાં મોટા પાયે પ્રવેશ કર્યો. આનાથી પાકિસ્તાની સેના એક મૂડીવાદી બળમાં ફેરવાઈ ગઈ જે સરકારી મશીનરીથી સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે. તેના મૂળ 1977 માં લશ્કરી સરમુખત્યાર ઝિયા-ઉલ-હકના શાસનમાં પાછા જાય છે. .

સંશોધન પત્ર મુજબ, છેલ્લા 20 વર્ષમાં સેના પાકિસ્તાનમાં સૌથી મોટા જમીન વિકાસકર્તા તરીકે ઉભરી આવી છે. આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ પંજાબ પ્રાંતની રાજધાની લાહોર છે. એકલા લાહોરમાં, પાકિસ્તાન આર્મીની ડિફેન્સ હાઉસિંગ ઓથોરિટી (DHA) 60,000 એકર મુખ્ય શહેરી જમીનનું નિયંત્રણ કરે છે. ડીએચએની શરૂઆત જનરલ ઝિયા ઉલ હક દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ ઓથોરિટીનું મુખ્ય કાર્ય શહેરની બહારના ગામડાઓ અને ગ્રામીણ વિસ્તારોની જમીનને શહેરી જમીનમાં રૂપાંતરિત કરવાનું છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં મોટો નફો થશે.   

સંશોધન પત્ર મુજબ, સેના આ કામ તેના કેટલાક ખાનગી સાથીદારો સાથે મળીને કરે છે. આ કાર્ય હેઠળ, લોકો પાસેથી ઘણીવાર તેમની જમીન છીનવી લેવામાં આવે છે, અથવા તેમને તેમની જમીનોમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે છે. તેમનું કામ લાહોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (LDA) જેવા સરકારી સંગઠનો પાસેથી પણ છીનવી લેવામાં આવે છે જે શહેરના વિકાસનું ધ્યાન રાખે છે. આ સંશોધન આખરે દર્શાવે છે કે સૈન્ય ફક્ત સંરક્ષણ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ એક મોટો 'લશ્કરી મૂડીવાદી વર્ગ' બની ગયો છે. તેનું રિયલ એસ્ટેટ, ઉદ્યોગ અને માળખાગત સુવિધાઓમાં ભારે નિયંત્રણ છે.  

સેનાએ આ કામ સીધું કર્યું નહીં પરંતુ ફૌજી ફાઉન્ડેશન, શાહીન ફાઉન્ડેશન (એરફોર્સ), બહરિયા ફાઉન્ડેશન (નેવી) અને ડિફેન્સ હાઉસિંગ ઓથોરિટી (DHA) જેવા સંગઠનો દ્વારા કર્યું. આ સંસ્થાઓ નામમાં કલ્યાણકારી સંસ્થાઓ છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ મોટા વ્યાપારી જૂથો બની ગયા છે, જેનું મુખ્ય કાર્ય રિયલ એસ્ટેટ અને અન્ય ઉદ્યોગોમાં છે.