નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે આજે અમદાવાદ, ગુજરાતની એક ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારમાં પુનર્વિકાસના હેતુસર હાથ ધરવામાં આવનારી તોડફોડની કાર્યવાહી સામેની એક અરજદારની અરજીને ફગાવી દીધી હતી. જો કે, કોર્ટે અરજદારને મોટી વૈકલ્પિક જગ્યાની તેમની જરૂરિયાત પર "સહાનુભૂતિપૂર્ણ" પુનર્વિચારણા માટે સક્ષમ સત્તા સમક્ષ રજૂઆત કરવાની સ્વતંત્રતા આપી હતી.
જસ્ટિસ સૂર્ય કાંત અને એન. કોટિશ્વર સિંહની ખંડપીઠે આ બાબતની સુનાવણી કરી હતી. અગાઉ, યથાવત્ સ્થિતિનો આદેશ આપતી વખતે, કોર્ટે અરજદારના વકીલ સુમિત્રા કુમારી ચૌધરીને ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓને સ્થળાંતરિત કરવા અંગે સૂચનાઓ લેવા જણાવ્યું હતું, જેથી સાઇટનો પુનર્વિકાસ થઈ શકે. કોર્ટે વધુમાં સૂચન કર્યું હતું કે અરજદાર કોઈપણ ભાડા પર વૈકલ્પિક આવાસ લે અને કોર્ટે ભાડાની તફાવતની રકમની કાળજી લેશે.
આજે, ચૌધરીએ રજૂઆત કરી હતી કે અરજદારને જાણ કરવામાં આવી નથી કે તેમની વાંધાઓ (ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તાર સંબંધિત જાહેર નોટિસ સામે) શા માટે નકારવામાં આવ્યા હતા. જો કે, જસ્ટિસ કાંતે નોંધ્યું હતું કે પુનર્વસન યોજના હેઠળ ૫૦૮ લાભાર્થીઓ પહેલેથી જ વૈકલ્પિક આવાસમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગયા છે. જસ્ટિસ કાંતે ચૌધરીને કહ્યું, "તમે આ પ્રોજેક્ટને ચાલુ રાખવા દો."
સરકારી વકીલ ગુરશરણ એચ. વિર્કે પ્રતિવાદીઓ માટે હાજર થયા અને કોર્ટને માહિતી આપી કે લાભાર્થીઓની સંખ્યા હકીકતમાં ૭૪૦ હતી. તેમણે રજૂઆત કરી કે ગેરકાયદેસર ઝૂંપડપટ્ટીના બાંધકામોના ૭૪૧ કબજેદારોમાંથી ૭૪૦ લોકોએ પુનર્વસન યોજના સ્વીકારી હતી અને માત્ર અરજદારનો પરિવાર જ વાંધો ઉઠાવી રહ્યો હતો.
આ તબક્કે, ચૌધરીએ પ્રકાશ પાડ્યો કે પુનર્વસન યોજના હેઠળ આપવામાં આવતું વૈકલ્પિક આવાસ અરજદારના (૨૦૦૦ ચોરસ ફૂટ) કરતા ઘણું નાનું (૨૨૫ ચોરસ ફૂટ) છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો, "તે માનવ માટે યોગ્ય પુનર્વસન કેવી રીતે હોઈ શકે...?" જસ્ટિસ કાંતે જવાબ આપ્યો, "તે, અમે દરેકની માંગણી સંતોષી શકીએ તેમ નથી."
જસ્ટિસ કાંતે આ પ્રમાણે આદેશ લખાવ્યો: "અમે ચાલી રહેલા પ્રોજેક્ટમાં દખલ કરવા ઈચ્છતા નથી. તદનુસાર વિશેષ રજા અરજી ફગાવી દેવામાં આવે છે. જો કે, તે અરજદારોને તેમને ઓફર કરવામાં આવનાર મોટા વિસ્તારની જરૂરિયાત પર સહાનુભૂતિપૂર્ણ પુનર્વિચારણા માટે સક્ષમ સત્તા સમક્ષ વ્યાપક રજૂઆત કરવાથી અટકાવશે નહીં. કહેવાની જરૂર નથી કે આવી રજૂઆત પુનર્વસન યોજના અનુસાર તપાસવામાં આવશે."
પૃષ્ઠભૂમિ
સંક્ષિપ્તમાં કહીએ તો, અમદાવાદના છારાનગરમાં પરિસરમાં રહેતા ૪૯ ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓએ ૨૯.૦૧.૨૦૨૫ની જાહેર નોટિસ સામે ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી, જેમાં તેમને ૩૦ દિવસની અંદર પરિસર ખાલી કરવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આ નોટિસમાં ગુજરાત ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારો (સુધારણા, સફાઈ અને પુનર્વિકાસ) અધિનિયમ, ૧૯૭૩ની કલમ ૧૧ અને ૧૩નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
નોટિસ રદ કરવા ઉપરાંત, ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓએ પ્રાર્થના કરી હતી કે તેમને રાજ્યની ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન નીતિ હેઠળ ગણવામાં આવે અને ૨૦.૦૩.૨૦૨૫ના રોજ તોડફોડ કરનાર ભૂલ કરનાર અધિકારી સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે તેમને વ્યક્તિગત રીતે નોટિસ આપવામાં આવી નથી. માત્ર પ્રકાશન દ્વારા નોટિસ આપવામાં આવી હતી અને ખાલી કરવા માટે આપવામાં આવેલો સમય પૂરતો ન હતો. આમ, ઝૂંપડપટ્ટી અધિનિયમની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન થયું હતું.
બીજી તરફ, રાજ્યએ દલીલ કરી હતી કે આ વિસ્તાર તેના રહેવાસીઓના સ્વાસ્થ્ય અને રહેઠાણ માટે સલામત નથી. ૨૦૧૯માં, તેને "ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તાર" જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો અને પુનર્વિકાસ માટે, એક ખાનગી વિકાસકર્તાને વર્ક ઓર્ડર જારી કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણય પછી, એક જાહેર નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી. વાંધાઓ મંગાવવામાં આવ્યા અને વિચારણા કરવામાં આવી, અને ત્યારબાદ ઝૂંપડપટ્ટી અધિનિયમ હેઠળની નિર્ધારિત સમિતિએ વાંધાઓને નકારી કાઢ્યા, છારાનગરને "ઝૂંપડપટ્ટી સફાઈ વિસ્તાર" તરીકે જાહેર કરવાની ભલામણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. આ પછી, બીજી નોટિસ જારી કરવામાં આવી અને ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારમાં અનેક સ્થળોએ ચોંટાડવામાં આવી, જેમાં અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને ૧ મહિનાની અંદર ગેરકાયદેસર અને અનધિકૃત બાંધકામો દૂર કરવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
રાજ્યએ વધુમાં દલીલ કરી હતી કે પ્રશ્નમાં રહેલા તમામ બાંધકામો ગેરકાયદેસર અને અનધિકૃત હતા. એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ૪૯ ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓએ ૪ વર્ષના વિલંબ (નોટિફિકેશન પછી) બાદ હાઈકોર્ટનો સંપર્ક માત્ર ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન વિસ્તારની પ્રગતિને અવરોધવા માટે કર્યો હતો, જ્યારે અન્ય ઘણા લોકો પહેલેથી જ પુનર્વસન યોજના હેઠળ લાભો મેળવી રહ્યા હતા અને પ્રોજેક્ટ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યો હતો.
હાઈકોર્ટે ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓની અરજીને ફગાવી દીધી હતી, જેમાં અવલોકન કર્યું હતું કે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહી ઝૂંપડપટ્ટી અધિનિયમ અનુસાર હતી કારણ કે પ્રશ્નમાં રહેલા વિસ્તારને “ઝૂંપડપટ્ટી સફાઈ વિસ્તાર” તરીકેની ઘોષણા વિવાદમાં નહોતી. વધુમાં, ૭ માળના ૭ રહેણાંક બ્લોક પહેલેથી જ બાંધવામાં આવ્યા હોવાથી, એ સ્વીકારી શકાય તેમ નહોતું કે ૪૯ ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓને તેની જાણ નહોતી કારણ કે તેમને વ્યક્તિગત રીતે નોટિસ આપવામાં આવી ન હતી.
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે ૫૦૮ લાભાર્થીઓ પહેલેથી જ ભાડાના પરિસરમાં રહેતા હતા અને નવા આવાસની મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. ઉપરાંત, ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓનો એવો કેસ નહોતો કે તેઓ પુનર્વસન નીતિ મુજબ પાત્ર હતા પરંતુ તેમના કેસો પર વિચાર કરવામાં આવ્યો ન હતો.
હાઈકોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, "એફિડેવિટમાં, ફકરા-૨૧માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે જો અરજદારો લાગુ નીતિ હેઠળ પાત્ર ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓ હોય, તો પુનર્વિકાસ પછી તે પાત્ર વ્યક્તિઓને સારી ગુણવત્તાનું આવાસ મળશે."
તે ગમે તે હોય, તેમની પોતાની રીતે વિષય પરિસર ખાલી કરવાની તેમની તૈયારી પર, કોર્ટે ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓને ૩૦ દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેઓ સત્તા સમક્ષ બાંહેધરી રજૂ કરશે કે તેઓ ૩૦ દિવસના સમયગાળામાં પરિસર ખાલી કરશે.