કેમ્બ્રિજ: જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાની અસર હવે વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં પણ પહોંચી છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના સાઉથ એશિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં પાકિસ્તાન પર કેન્દ્રિત એક તાજેતરના કાર્યક્રમે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની તીવ્ર ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આ પરિષદ જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા ભયાનક આતંકવાદી હુમલાના થોડા સમય બાદ યોજાઈ હતી.
પાકિસ્તાનના નાણા મંત્રી મુહમ્મદ ઔરંગઝેબ અને યુએસમાં પાકિસ્તાનના રાજદૂત રિઝવાન સઈદ શેખ જેવા ટોચના પાકિસ્તાની નેતાઓ આ કાર્યક્રમનો ભાગ હતા. પહેલગામ હુમલો ૨૦૧૯ના પુલવામા હુમલા બાદ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં થયેલા સૌથી ઘાતક હુમલાઓમાંનો એક છે. આ ઘટના બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સામે કડક પગલાં લીધા છે અને તેના પર સરહદ પારના આતંકવાદને સમર્થન આપવાનો આરોપ મૂક્યો છે.
હાર્વર્ડમાં પાકિસ્તાન પરિષદને લઈને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓએ યુનિવર્સિટીમાં પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિઓની મુલાકાત સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. તેમણે પાકિસ્તાની સરકાર પર ભારતમાં હિન્દુઓ વિરુદ્ધ ધાર્મિક રીતે પ્રેરિત હુમલાઓને સમર્થન આપવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. બે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ, સુરભી તોમર અને અભિષેક ચૌધરીએ હાર્વર્ડ મેનેજમેન્ટને એક પત્ર લખ્યો હતો. તેમણે પહેલગામમાં તાજેતરના આતંકવાદી હુમલા પર દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે હુમલાખોરોએ હિન્દુ પ્રવાસીઓની ધર્મની પુષ્ટિ કર્યા પછી તેમને નિશાન બનાવ્યા હતા.
કાર્યક્રમ યોજાય તે પહેલાં, વિદ્યાર્થીઓએ યુએસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોને પણ પત્ર લખીને હાર્વર્ડમાં પાકિસ્તાન કોન્ફરન્સ ૨૦૨૫માં ભાગ લેનારા પાકિસ્તાની અધિકારીઓના વિઝા રદ કરવાની માંગણી કરી હતી. પત્રમાં લખ્યું હતું કે, "હિંસાના આ કૃત્યો આડેધડ નહોતા - તે ફક્ત ધાર્મિક ઓળખના આધારે ગણતરીપૂર્વક કરવામાં આવેલા હુમલા હતા."
વિદ્યાર્થીઓએ એ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે હુમલા બાદ ભારતે ઇસ્લામાબાદ સામે પગલાં લીધા પછી પાકિસ્તાને ભારતને ધમકીભર્યા નિવેદનો આપ્યા હતા. પત્ર અનુસાર, જ્યારે પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયે ટૂંકી શોકાંજલિ પાઠવી હતી, ત્યારે અન્ય અધિકારીઓએ ભારતને પરોક્ષ ધમકીઓ આપી હતી અને કાશ્મીરી બળવાખોરોને તેમનું સમર્થન ફરીથી વ્યક્ત કર્યું હતું, જેમને તેઓ લશ્કર-એ-તૈયબા જેવા જૂથો સાથે જોડાયેલા હોવાનું કહે છે.
વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે નાણા મંત્રી મુહમ્મદ ઔરંગઝેબ સહિતના પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિઓ આ કાર્યક્રમમાં બોલવાના હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ ઘટના પાકિસ્તાનની સેનેટે કાશ્મીરના "સ્વતંત્રતા સંઘર્ષ" તરીકે ઓળખાવતા ઠરાવને પસાર કર્યાના થોડા સમય બાદ બની છે, જેનો ઉપયોગ ભારતીય નાગરિકો સામેની હિંસાને યોગ્ય ઠેરવવા માટે કરવામાં આવે છે. પત્રમાં લખ્યું હતું કે, "એવી સરકારના પ્રતિનિધિઓનું સ્વાગત કરવું જે આવા ધર્મ આધારિત આતંકવાદ માટે જવાબદારીનો ઇનકાર કરે છે, પરંતુ વૈચારિક રીતે સમર્થન પણ કરે છે, તે હાર્વર્ડને આવા ગુનાઓને સક્ષમ અથવા ન્યાયી ઠેરવનારાઓને કાયદેસરતા આપવા માટે સહભાગી બનાવવાનું જોખમ ઊભું કરે છે."
વિદ્યાર્થીઓએ હાર્વર્ડને હુમલાની સાર્વજનિક નિંદા કરવા, પાકિસ્તાની અધિકારીઓને પરિષદમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવા પર પુનર્વિચાર કરવા અને હિંસાથી પ્રભાવિત વિદ્યાર્થીઓને સમર્થન આપવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે હાર્વર્ડ પાસે ત્રણ ચોક્કસ માંગણીઓ કરી હતી:
૧. પહેલગામ આતંકવાદી હુમલાઓની નિંદા કરતું અને ધર્મ આધારિત હિંસાના પીડિતોને સમર્થન આપતું સાર્વજનિક નિવેદન જારી કરવું.
૨. તેમની સરકારના લશ્કર-એ-તૈયબા જેવા જૂથોને સમર્થનના પ્રકાશમાં પાકિસ્તાની અધિકારીઓની ભાગીદારીની સમીક્ષા કરવી.
૩. ઇક્વિટી, ડાયવર્સિટી, ઇન્ક્લુઝન અને બિલોંગિંગ માટેની ઓફિસ દ્વારા પ્રભાવિત વિદ્યાર્થીઓને ભાવનાત્મક અને સંસ્થાકીય સમર્થન પ્રદાન કરવું.
હાર્વર્ડના નેતૃત્વને સંબોધિત અનુવર્તી પત્રમાં, ભારતીય વિદ્યાર્થીઓએ યુનિવર્સિટીના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા મૂલ્યોની ચર્ચા કરી હતી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે, "હાર્વર્ડે હંમેશા સમાનતા, વૈશ્વિક ન્યાય અને માનવીય ગરિમા માટે ઊભા રહી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, યુનિવર્સિટીએ જાતિવાદ, યહૂદી વિરોધીવાદ, ઇસ્લામોફોબિયા અને અન્ય પ્રકારની નફરતથી પ્રભાવિત સમુદાયોના સમર્થનમાં અર્થપૂર્ણ વલણ અપનાવ્યું છે."
અહેવાલો અનુસાર, આ પરિષદ હાર્વર્ડના પાકિસ્તાની વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આયોજિત કરવામાં આવી હતી. અહેવાલો અનુસાર, યુનિવર્સિટીની ભૂમિકા ફક્ત વ્યવસ્થા અને સંકલનમાં મદદ કરવાની હતી. વિવાદ વચ્ચે, નવી ચર્ચા ત્યારે શરૂ થઈ જ્યારે જાણવા મળ્યું કે હાર્વર્ડના સાઉથ એશિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર હિતેશ હાથીએ પાકિસ્તાની-અમેરિકન ઇતિહાસકાર આયેશા જલાલ સાથે એક પેનલમાં ભાગ લીધો હતો. આ ચર્ચા, જેનું શીર્ષક હતું "ધ એન્લાઇટેન્ડ મુસ્લિમ: એક્ઝામિનિંગ ધ ઇન્ટરસેક્શન ઓફ રિલિજન, મોડર્નિટી, એન્ડ સ્ટેટ ફોર્મેશન ઇન પાકિસ્તાન," એ સંસ્થાની વેબસાઇટ પરથી પાછળથી દૂર કરવામાં આવેલી ઘણી યાદીઓમાંની એક હતી. હાર્વર્ડે આ વિગતો દૂર કરવા અંગે કોઈ નિવેદન જારી કર્યું નથી.
જ્યારે આ કાર્યક્રમ હાર્વર્ડના પાકિસ્તાની વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા હોસ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે કેટલાક ઉપસ્થિત લોકોએ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાને જણાવ્યું હતું કે પરિષદનો હેતુ યુએસ શૈક્ષણિક વર્તુળોમાં પાકિસ્તાનની હાજરી વધારવાનો પણ લાગતો હતો, જેમાં તાજેતરના વર્ષોમાં ઘટાડો થયો હોવાનું નોંધાયું છે. યુએસમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા પર નજર રાખતી ઓપન ડોર્સના આંકડા દર્શાવે છે કે હાલમાં ૧૦,૯૮૮ પાકિસ્તાની વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકન સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. દરમિયાન, ૩૩૧,૬૦૨ વિદ્યાર્થીઓ સાથે ભારત પ્રથમ સ્થાને છે, ત્યારબાદ ૨૭૭,૩૯૮ વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચીન બીજા સ્થાને છે. નોંધનીય છે કે યુએસમાં પાકિસ્તાન કરતાં બાંગ્લાદેશ અને નેપાળમાં વધુ વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા છે, જેમની સંખ્યા અનુક્રમે ૧૭,૦૯૯ અને ૧૬,૭૪૨ છે.