નવી દિલ્હી: આધુનિક યુગમાં ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશનનું મહત્વ વધ્યું છે અને વોટ્સએપ જેવી એપ્લિકેશનો રોજિંદા જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે. ત્યારે, કોર્ટમાં વોટ્સએપ ચેટને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવી કે નહીં તે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો થયો છે. તાજેતરમાં, કેનેડાની એક અદાલતે સાઉથ વેસ્ટ ટર્મિનલ લિમિટેડ વિરુદ્ધ હેક્ટર લેન્ડ એન્ડ કેટલ લિમિટેડ કેસમાં ટેક્સ્ટ મેસેજમાં મોકલાયેલા ‘અંગૂઠા ઉપર’ના ઇમોજીને પણ કરારની માન્ય સ્વીકૃતિ ગણી હતી. આ ઘટના ઇલેક્ટ્રોનિક હસ્તાક્ષરો અને ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાની વધતી જતી ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડે છે. ભારતીય અદાલતો અને કાયદા પણ ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશનની પ્રગતિને સ્વીકારે છે, ત્યારે વોટ્સએપ ચેટને પુરાવાના વિશ્વસનીય સ્ત્રોત તરીકે ગણી શકાય કે કેમ તે અંગે અનેક નિર્ણયો અને જોગવાઈઓ છે જે આ પ્રક્રિયા અને માપદંડોને સમજવામાં મદદરૂપ થશે.
કોર્ટમાં ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે છે તેને નિયંત્રિત કરતા બે મુખ્ય કાયદા છે: ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 2023 અને માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ (BSA), 2023 ના અમલમાં આવતા પહેલાં, ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 હેઠળ ગણવામાં આવતા હતા. IEA, 1872 ની કલમ 65B, જેને BSA, 2023 ની કલમ 63 દ્વારા બદલવામાં આવી છે, તે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા સંબંધિત છે. IT અધિનિયમ, 2000 ની કલમ 2(1)(T) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. ભારતીય કાયદા હેઠળ વોટ્સએપ ચેટને ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા રેકોર્ડ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. જ્યારે BNS, 2023 અમલમાં નહોતો, ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા IEA, 1872 ની કલમ 65A અને 65B હેઠળ આવતા હતા. હવે, તે BSA, 2023 ની કલમ 62 અને 63 હેઠળ આવે છે.
વોટ્સએપ ચેટને કોર્ટમાં સ્વીકાર્ય બનાવવા માટે કેટલીક જોગવાઈઓ પૂરી કરવી આવશ્યક છે. વોટ્સએપ ચેટનું પ્રિન્ટઆઉટ અથવા નકલ એક દસ્તાવેજ તરીકે ગણી શકાય છે જે BSA ની કલમ 63(1) થી તેની સુસંગતતા મેળવે છે. પરંતુ BSA ની કલમ 63 માં આપેલી તમામ શરતો પૂરી કરવી આવશ્યક છે. વોટ્સએપ ચેટ એ કમ્પ્યુટર આઉટપુટનું ઉત્પાદન છે, તેથી તેને કોર્ટ સમક્ષ સ્વીકાર્ય બનાવવા માટે, BSA, 2023 ની કલમ 63 (2) હેઠળ શરતોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
વોટ્સએપ ચેટની અધિકૃતતાને ચકાસવા માટે, BSA, 2023 ની કલમ 63 (4) હેઠળ નિર્ધારિત વોટ્સએપ ચેટના પ્રિન્ટઆઉટ અથવા નકલ સાથે સ્વીકાર્યતાનું પ્રમાણપત્ર જોડવું જરૂરી છે. પ્રમાણપત્ર દર્શાવે છે કે યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતા કોમ્યુનિકેશન ઉપકરણ અને ડેટા દ્વારા ઉત્પાદિત ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. સાથે જ, નિવેદનવાળા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની ઓળખ કરો અને તેને કેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો તે વિશે વિગતવાર માહિતી આપો. અંતે, પ્રમાણપત્ર પર BSA, 2023 ની કલમ 63 (4) માં ઉલ્લેખિત યોગ્ય અધિકારી દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવવા જોઈએ. પ્રમાણપત્રમાં જણાવ્યા મુજબ, 63 (4) વોટ્સએપ ચેટને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રમાણપત્ર તે વ્યક્તિ દ્વારા જારી કરી શકાય છે જે ઉપકરણની જવાબદારીનો માલિક છે. અંતે, જો વોટ્સએપ ચેટ અને કલમ 63(4) પ્રમાણપત્ર તૈયાર હોય, તો તે ગૌણ પુરાવા તરીકે કોર્ટમાં રજૂ કરવા માટે તૈયાર છે. વોટ્સએપ ચેટને ફરજિયાત 63(4) પ્રમાણપત્ર સાથે ભૌતિક અને ડિજિટલ બંને સ્વરૂપમાં રજૂ કરી શકાય છે.
પુરાવાની અધિકૃતતા જાળવી રાખવી, તેનું સંચય અને જાળવણી કોર્ટમાં વોટ્સએપ ચેટને સાબિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ચેટના સ્ક્રીનશોટ લેવા, ચેટ ઇતિહાસને એક્સપોર્ટ કરવો અને ફોરેન્સિક કોપી બનાવવી એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ડેટા તેના મૂળ સ્વરૂપમાં સુરક્ષિત છે. આ ઉપરાંત, જો વોટ્સએપ ચેટ તે જ કોમ્યુનિકેશન ઉપકરણમાં કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે જેમાં ચેટ કરવામાં આવી હતી, તો તે પ્રાથમિક પુરાવા હેઠળ આવે છે. તેથી, આ કિસ્સામાં 63(4) પ્રમાણપત્ર જોડવાની જરૂર નથી.
ભારતીય ન્યાયતંત્રએ અનેક ઐતિહાસિક કેસોમાં ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા, જેમાં વોટ્સએપ સંદેશાઓનો સમાવેશ થાય છે, ની સ્વીકાર્યતા નક્કી કરી છે. સ્ટેટ (દિલ્હી રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર) વિરુદ્ધ નવજોત સંધુ (2005) ના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે IEA, 1872 ની કલમ 65B ના કડક પાલન વિના ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને મંજૂરી આપી હતી. તેણે માન્યું હતું કે આવા રેકોર્ડને સક્ષમ સાક્ષી દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવે તો સ્વીકારી શકાય છે. અનવર પીવી વિરુદ્ધ પીકે બશીર અને અન્ય (2014) ના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે માન્યું હતું કે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B એક સંપૂર્ણ સંહિતા છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતાને સંચાલિત કરતો એક વિશેષ કાયદો છે.
"જનરલિયા સ્પેશલિબસ નોન ડેરોગન્ટ" ના અર્થઘટનના નિયમનો ઉપયોગ કરીને - જેનો અર્થ છે કે સામાન્ય જોગવાઈઓ વિશેષ જોગવાઈઓને આધીન હોવી જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું હતું કે કલમ 63 અને 65 હેઠળની સામાન્ય જોગવાઈઓનો ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સંબંધિત ગૌણ પુરાવાના સંદર્ભમાં કોઈ ઉપયોગ નથી. આવા પુરાવા ખાસ કરીને કલમ 65A અને 65B માં સમાવિષ્ટ વિશેષ જોગવાઈઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
અર્જુન પંડિતરાવ ખોતકર વિરુદ્ધ કૈલાસ કુશનરાવ ગોરંટ્યાલ (2020) ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા પરના વિવાદને ઉકેલ્યો હતો. તેણે માન્યું હતું કે જો મૂળ ઉપકરણ રજૂ કરવામાં આવે અને માલિક જુબાની આપે તો કલમ 65B (4) પ્રમાણપત્રની જરૂર નથી. જો ઉપકરણ કોઈ મોટી સિસ્ટમ અથવા નેટવર્કનો ભાગ હોય જેને કોર્ટમાં લાવી શકાય તેમ ન હોય, તો કલમ 65B (1) અને 65B (4) પ્રમાણપત્રનું પાલન ફરજિયાત છે. આ ચુકાદાએ ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા સ્વીકારવાની પ્રક્રિયાને સ્પષ્ટ કરી હતી. SBI કાર્ડ્સ એન્ડ પેમેન્ટ સર્વિસીસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વિરુદ્ધ રોહિત જાધવ (2018) ના કેસમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે વોટ્સએપ સંદેશાઓનો પુરાવા તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે, જો તે કલમ 65B પ્રમાણપત્ર હેઠળ આવતા હોય. કોર્ટે એ પણ જણાવ્યું હતું કે વોટ્સએપ પર "બ્લુ ટિક" દર્શાવે છે કે સંદેશ બીજા વ્યક્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત અને વાંચવામાં આવ્યો હતો. મેસર્સ કરુણા આભૂષણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ વિરુદ્ધ શ્રી અચલ કેડિયા (2020) ના કેસમાં, દિલ્હી હાઈકોર્ટે માન્યું હતું કે વોટ્સએપ અને ફેસબુક ચેટ કાયદેસરના પુરાવા છે, જેમાં બ્લુ ટિક એ સંકેત આપે છે કે સંદેશ વાંચવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે ભાર મૂક્યો હતો કે આવી ચેટને સાબિત કરવા માટે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B નું પાલન કરવું જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષમાં, કોર્ટમાં વોટ્સએપ સંદેશાઓને માન્ય ગણવા માટે કાનૂની અને તકનીકી બંને પ્રકારની જટિલતાઓને અસરકારક રીતે સંબોધિત કરવી પડે છે. જ્યારે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 62 અને 63 સ્વીકાર્યતા માટે કાનૂની માળખું પ્રદાન કરે છે, ત્યારે ડેટા હેરાફેરી, તકનીકી અવરોધો અને ગોપનીયતાના મુદ્દાઓ જેવી પડકારો પ્રક્રિયાને મુશ્કેલ બનાવે છે. આવા પુરાવાની અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ફોરેન્સિક નિષ્ણાતોને સામેલ કરવા અત્યંત આવશ્યક છે જે ફોરેન્સિક ઇમેજિંગ દ્વારા ડેટાને સુરક્ષિત અને વિશ્લેષણ કરી શકે છે. તેથી, વોટ્સએપ સંદેશાઓને કોર્ટમાં વિશ્વસનીય પુરાવા તરીકે અસરકારક રીતે રજૂ કરવા માટે એક નિષ્ણાત અભિગમ મહત્વપૂર્ણ છે.