નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચે (૪:૧ ના બહુમતીથી) એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા જણાવ્યું છે કે અપીલ કોર્ટોને મધ્યસ્થી અને સમાધાન અધિનિયમ, ૧૯૯૬ ની કલમ ૩૪ અથવા ૩૭ હેઠળ મળેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને મધ્યસ્થી પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવાની મર્યાદિત સત્તાઓ છે. આ ચુકાદો એક સંદર્ભના જવાબમાં આપવામાં આવ્યો છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સંજીવ ખન્ના દ્વારા લખવામાં આવેલા બહુમતી ચુકાદામાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે અદાલતો કલમ ૩૪ અને ૩૭ હેઠળ મધ્યસ્થી પુરસ્કારોમાં અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં જ સુધારો કરી શકે છે. આ મર્યાદિત સત્તાનો ઉપયોગ નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં થઈ શકે છે:
૧. જ્યારે પુરસ્કારના અમાન્ય ભાગને માન્ય ભાગથી અલગ કરીને દૂર કરી શકાય તેમ હોય.
૨. રેકોર્ડ પર સ્પષ્ટપણે દેખાતી કારકુની, ગણતરી અથવા ટાઇપિંગની ભૂલોને સુધારવા માટે.
૩. ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં પુરસ્કાર પછીના વ્યાજમાં સુધારો કરવા માટે.
૪. બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ સત્તાઓનો ઉપયોગ પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવા માટે થઈ શકે છે, પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણની મર્યાદામાં ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક કરવો જોઈએ.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ રાજીવ ખન્ના, ન્યાયાધીશ બીઆર ગવઈ, ન્યાયાધીશ સંજય કુમાર, ન્યાયાધીશ એજી મસીહ અને ન્યાયાધીશ કેવી વિશ્વનાથનની પાંચ જજોની બેન્ચે ત્રણ દિવસની સુનાવણી બાદ ૧૯ ફેબ્રુઆરીએ આ કેસનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.
જો કે, ન્યાયાધીશ કેવી વિશ્વનાથને આ ચુકાદાના કેટલાક પાસાઓ પર અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કલમ ૩૪ હેઠળની કોર્ટ કાયદા દ્વારા સ્પષ્ટપણે અધિકૃત ન થાય ત્યાં સુધી એવોર્ડમાં ફેરફાર કરી શકતી નથી, કારણ કે તે મેરિટની સમીક્ષા કરવા સમાન છે. કલમ ૩૪ હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરતી અદાલતો મધ્યસ્થી પુરસ્કારોમાં ફેરફાર, સુધારો કે બદલાવ કરી શકતી નથી, કારણ કે તે મધ્યસ્થી પ્રથાના મૂળ અને નૈતિકતા પર પ્રહાર કરે છે.
તેઓ બહુમતીના મત સાથે એ વાત પર પણ અસંમત હતા કે અદાલતો એવોર્ડ પછીના વ્યાજમાં ફેરફાર કરી શકે છે. જો વ્યાજમાં ફેરફાર કરવાની કોઈ જરૂર હોય, તો મામલો ટ્રિબ્યુનલને પાછો મોકલવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, તેનાથી વિદેશી પુરસ્કારો લાગુ કરવામાં અનિશ્ચિતતાઓ અને મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
ન્યાયાધીશ વિશ્વનાથન એ મત સાથે પણ અસંમત હતા કે બંધારણની કલમ ૧૪૨ નો ઉપયોગ પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવા માટે થઈ શકે છે. તેમણે કહ્યું કે જો આવી સત્તાને માન્યતા આપવામાં આવે તો તે મધ્યસ્થી મુકદ્દમામાં અનિશ્ચિતતા ઊભી કરશે. જો કે, ન્યાયાધીશ વિશ્વનાથન એ વાત સાથે સંમત થયા હતા કે કલમ ૩૪ હેઠળ કારકુની અથવા ટાઇપોગ્રાફિકલ ભૂલો સુધારી શકાય છે.
ન્યાયાધીશ વિશ્વનાથને પોતાના અસંમતિભર્યા ચુકાદાના નિષ્કર્ષમાં જણાવ્યું હતું કે, “કલમ ૩૪ હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી અદાલતો અને કલમ ૩૭ હેઠળ અપીલ સાંભળતી અદાલતોને પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવાની કોઈ સત્તા નથી. સુધારો કરવાની સત્તા એ રદ કરવાની સત્તા જેટલી જ સત્તા છે, કારણ કે બંને અલગ અલગ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરે છે. કલમ ૧૫૧ સીપીસી હેઠળની અંતર્ગત સત્તાનો ઉપયોગ પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવા માટે થઈ શકતો નથી, કારણ કે તે કલમ ૩૪ ની સ્પષ્ટ જોગવાઈની વિરુદ્ધ છે. તેવી જ રીતે, પુરસ્કારોમાં સુધારો કરવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરવા માટે ગર્ભિત સત્તાઓના સિદ્ધાંતને લાગુ કરવાનો કોઈ અવકાશ નથી. કલમ ૧૪૨ નો ઉપયોગ બંધારણના પુરસ્કારમાં સુધારો કરવા માટે થઈ શકતો નથી, કારણ કે તે સારી રીતે નક્કી છે કે કલમ ૧૪૨ નો ઉપયોગ મૂળ કાનૂની જોગવાઈઓ દ્વારા કરી શકાતો નથી.”
ઉલ્લેખનીય છે કે કલમ ૩૪ મધ્યસ્થી ચુકાદાને રદ કરવા માટે અરજી કરવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે, જ્યારે કાયદાની કલમ ૩૭ એવા કિસ્સાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યાં મધ્યસ્થી વિવાદો સંબંધિત આદેશો સામે અપીલ દાખલ કરી શકાય છે.
કોર્ટે આ કેસમાં મુખ્યત્વે ત્રણ મુદ્દાઓ પર વિચારણા કરી હતી: (૧) મધ્યસ્થી ચુકાદામાં 'સુધારણા' નો અર્થ શું છે; (૨) જો કોર્ટ આંશિક ફેરફાર સ્વીકારે છે, તો એવોર્ડના મૂળમાં ફેરફાર કર્યા વિના માન્ય પરિમાણો શું હશે અને (૩) એવોર્ડના વિભાજનનો અવકાશ અને હદ.
આ કેસનો સંદર્ભ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ માં ન્યાયાધીશ દીપંકર દત્તા, કેવી વિશ્વનાથન અને સંદીપ મહેતાની બનેલી બેન્ચે આપ્યો હતો, જેમાં એ પ્રશ્નનો જવાબ માંગવામાં આવ્યો હતો કે શું અદાલતોને મધ્યસ્થી અને સમાધાન અધિનિયમ, ૧૯૯૬ ની કલમ ૩૪ અથવા ૩૭ હેઠળ મધ્યસ્થી ચુકાદાઓમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા છે. ન્યાયાધીશ દત્તાની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે એ પણ અવલોકન કર્યું હતું કે આ કોર્ટના શ્રેણીબદ્ધ ચુકાદાઓએ ઉપરોક્ત પ્રશ્નનો નકારાત્મક જવાબ આપ્યો છે, જે ચુકાદાઓએ મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયોમાં ફેરફાર કર્યો છે અથવા ચુકાદાઓને સુધારવા માટે પડકાર હેઠળના આદેશોને સમર્થન આપ્યું છે.