વોશિંગ્ટન/કિવ: અમેરિકા અને યુક્રેને બુધવારે એક દૂરગામી પરિણામો ધરાવતા ખનિજ સંસાધન સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ, બંને દેશો એક સંયુક્ત રોકાણ ફંડની સ્થાપના કરશે જે યુક્રેનની અંદાજિત અબજો ડોલરની ખનિજ અનામતોના વિકાસ અને વેચાણથી થતી ભવિષ્યની આવકને વહેંચશે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા લેવામાં આવેલું આ પગલું યુક્રેનના પુનર્નિર્માણમાં અમેરિકાની નોંધપાત્ર આર્થિક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરે છે અને રશિયા સામે ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં કિવને લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક અને રાજકીય સમર્થનનો મજબૂત સંકેત આપે છે. આ સમજૂતી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે ત્રણ વર્ષથી ચાલી રહેલા લોહિયાળ યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે સક્રિયપણે મધ્યસ્થીના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે.
ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે આ કરારને ઐતિહાસિક ગણાવતા એક સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, "આ સમજૂતી રશિયાને સ્પષ્ટ અને મક્કમ સંદેશ આપે છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર લાંબા ગાળા માટે એક મુક્ત, સાર્વભૌમ અને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ યુક્રેન પર આધારિત શાંતિ પ્રક્રિયા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે." તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની દીર્ઘદ્રષ્ટિ અમેરિકન અને યુક્રેનિયન લોકો વચ્ચે એક એવી ભાગીદારી સ્થાપિત કરવાની છે જે યુક્રેનમાં કાયમી શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે બંને રાષ્ટ્રોની અડગ પ્રતિબદ્ધતાને વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર કરે. બેસેન્ટે વધુમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જે કોઈપણ રાજ્ય અથવા વ્યક્તિએ રશિયન યુદ્ધ મશીનને નાણાકીય અથવા અન્ય કોઈપણ પ્રકારની મદદ પૂરી પાડી છે, તેને યુક્રેનના પુનર્નિર્માણની પ્રક્રિયામાં કોઈપણ પ્રકારનો લાભ મેળવવા દેવામાં આવશે નહીં. આ નિવેદન રશિયા અને તેના સમર્થકો માટે એક સીધો અને કડક સંદેશ છે.
જો કે, વહીવટીતંત્ર દ્વારા હજી સુધી કરારની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી, જેના કારણે યુક્રેનને ભવિષ્યમાં અમેરિકાના લશ્કરી સમર્થણની પ્રકૃતિ અને અવકાશ અંગે કેટલીક અસ્પષ્ટતા પ્રવર્તે છે. વાટાઘાટોથી પરિચિત સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, અંતિમ કરારમાં ભવિષ્યની યુએસ સુરક્ષા સહાયની કોઈ સ્પષ્ટ અને લેખિત બાંયધરીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. અન્ય એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે પ્રારંભિક તબક્કામાં જ આવી કોઈપણ દરખાસ્તને નકારી કાઢી હતી. નિષ્ણાતો માને છે કે ભલે આ સોદાને ભારે ઉત્સાહ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યો હોય, પરંતુ જો યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે ભીષણ લડાઈ ચાલુ રહેશે તો આ કરારનું વાસ્તવિક મહત્વ મર્યાદિત રહેશે.
તેમ છતાં, યુક્રેનના સમર્થકો આશા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે આ સમજૂતી રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને યુક્રેનને માત્ર એક આર્થિક બોજ અથવા રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથેના સંબંધો સુધારવામાં અવરોધ તરીકે જોવાને બદલે એક મૂલ્યવાન વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે જોવાની પ્રેરણા આપશે. યુક્રેનના ખનિજ સંસાધનોમાં અમેરિકાને હિસ્સો આપવાનો વિચાર સૌપ્રથમ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સકી દ્વારા ગયા સપ્ટેમ્બરમાં ટ્રમ્પ ટાવર ખાતેની એક ખાનગી બેઠક દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતીમાં યુક્રેનના વિપુલ પ્રમાણમાં રહેલા ખનિજ ભંડારનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટના પ્રવક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ કરાર વાટાઘાટોનો મુખ્ય વિષય રહેલા કુદરતી સંસાધન કરારનો જ ઉલ્લેખ કરે છે. ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે યુએસ ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન આ કરારની વિગતોને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે યુક્રેન સરકાર સાથે ગાઢ સહકારમાં કામ કરશે.
યુક્રેનના વડા પ્રધાન ડેનિસ શ્મીહલે ટેલિગ્રામ પર એક સત્તાવાર પોસ્ટ દ્વારા આ સમજૂતી અંગે માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ સંયુક્ત રોકાણ ભંડોળ પર બંને દેશોને સમાન મતદાન અધિકારો હશે અને યુક્રેન તેના પેટાળમાં રહેલા ખનિજો, મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય સુવિધાઓ અને અન્ય તમામ કુદરતી સંસાધનો પર પોતાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ જાળવી રાખશે. તેમણે એમ પણ માહિતી આપી હતી કે આ રોકાણ ભંડોળમાંથી પ્રાપ્ત થતો તમામ નફો યુક્રેનના પુનર્નિર્માણ અને આર્થિક વિકાસમાં ફરીથી રોકાણ કરવામાં આવશે. શ્મીહલે તેમના પોસ્ટના અનુવાદ અનુસાર જણાવ્યું હતું કે, "આ કરાર બદલ આભાર, અમે પુનર્નિર્માણ માટે નોંધપાત્ર સંસાધનો આકર્ષવામાં, આર્થિક વૃદ્ધિ શરૂ કરવામાં અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અમારા ભાગીદારો અને વ્યૂહાત્મક રોકાણકાર પાસેથી અદ્યતન તકનીકો પ્રાપ્ત કરવામાં સક્ષમ બનીશું."
વોશિંગ્ટનમાં, યુક્રેનના ઘણા સાથી દેશોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો અને આ સોદાને અગાઉના પ્રસ્તાવિત સંસ્કરણો કરતાં નોંધપાત્ર સુધારો ગણાવ્યો હતો. તેઓ માને છે કે આ કરાર એ સંકેત આપે છે કે કિવ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથે રચનાત્મક અને સહકારાત્મક રીતે કામ કરી શકે છે. કિવના ભૂતપૂર્વ યુએસ રાજદૂત વિલિયમ બી. ટેલરે જણાવ્યું હતું કે, "તેમને પ્રથમ પ્રસ્તાવિત કરાર કરતાં ઘણો સારો ખનિજ સોદો મળ્યો છે. અમેરિકન વાટાઘાટકારોએ યુક્રેનિયન પક્ષના ઘણા મહત્વપૂર્ણ સૂચનોને સ્વીકાર્યા છે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે આ કરાર યુદ્ધવિરામની દિશામાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો માટે એક સકારાત્મક સંકેત છે.
વાટાઘાટોથી પરિચિત એક ભૂતપૂર્વ યુએસ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે કિવને યુએસ લશ્કરી સહાયની સાતત્યતા જેવી સ્પષ્ટ સુરક્ષા બાંયધરીઓનો સમાવેશ કરવાના યુક્રેનના ઓછામાં ઓછા એક પ્રયાસને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો હતો. જો કે, ભૂતપૂર્વ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે આ કરાર રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથે સદ્ભાવના અને વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરવા અને તેમને દેશના અસ્તિત્વ અને સ્થિરતામાં આર્થિક હિત આપવાના મહત્વપૂર્ણ હેતુને પૂર્ણ કરશે.
ફેબ્રુઆરીના અંતમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકી વચ્ચે ઓવલ ઓફિસમાં થયેલી એક તણાવપૂર્ણ બેઠક બાદ આ સોદાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં વિલંબ થયો હતો. ત્યારથી બે મહિના દરમિયાન, વાટાઘાટોમાં મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે ફેબ્રુઆરી 2022માં રશિયા દ્વારા સંપૂર્ણ પાયે આક્રમણ શરૂ કરવામાં આવ્યું ત્યારથી યુક્રેનને આપવામાં આવેલી અમેરિકન સહાયને દેવું ગણવામાં આવશે કે કેમ, જે યુક્રેને ભવિષ્યમાં ચૂકવવાનું રહેશે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે યુક્રેને આ નાણાં પરત કરવા જોઈએ, જ્યારે યુક્રેનિયન અધિકારીઓએ દલીલ કરી હતી કે આમ કરવાથી દેશને પેઢીઓ સુધી ગંભીર આર્થિક નુકસાન થશે.
યુક્રેને શરૂઆતમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને ભવિષ્યમાં રશિયન આક્રમણને રોકવા માટે સુરક્ષા બાંયધરી સાથે કોઈપણ શાંતિ સોદાને સમર્થન આપવા માટે પ્રોત્સાહન તરીકે યુક્રેનમાં ખાણકામ ક્ષેત્રે અમેરિકન રોકાણ આકર્ષવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. જો કે, ફેબ્રુઆરીમાં શરૂ થયેલી આ સોદા પરની વાતચીત શરૂઆતથી જ તંગ રહી હતી. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે યુક્રેનને તેની મદદ માટે અમેરિકાને ચૂકવણી કરવાની જરૂર છે એમ કહેવા ઉપરાંત, એમ પણ સૂચવ્યું હતું કે યુક્રેને કોઈપણ સુરક્ષા બાંયધરી માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નહીં, પરંતુ યુરોપિયન દેશો તરફ જોવું જોઈએ.
અગાઉના ડ્રાફ્ટ્સ ટીકાકારો દ્વારા યુક્રેન પાસેથી ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા કરવામાં આવેલી ખુલ્લી ઉઘરાણી અને યુક્રેન દ્વારા માંગવામાં આવેલા મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરતા સંસ્કરણો વચ્ચે સતત બદલાતા રહ્યા હતા, જેમ કે યુદ્ધ પછીની સુરક્ષા બાંયધરીઓ માટે યુએસ સમર્થનના સ્પષ્ટ સંદર્ભો. યુક્રેનનું માનવું છે કે આવી બાંયધરીઓ વિના, રશિયા કોઈપણ યુદ્ધવિરામનું ઝડપથી ઉલ્લંઘન કરી શકે છે અથવા ફરીથી સંગઠિત અને પુનઃશસ્ત્રીકરણ કર્યા પછી યુદ્ધ ફરીથી શરૂ કરી શકે છે.
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકી ફેબ્રુઆરીમાં વ્હાઇટ હાઉસમાં એક સત્તાવાર હસ્તાક્ષર સમારોહમાં આ સોદા પર હસ્તાક્ષર કરવાના હતા. પરંતુ તેના બદલે, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે ટેલિવિઝન કેમેરાની સામે યુક્રેનિયન નેતાને ઠપકો આપ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે યુએસ સહાય માટે તેમનો આભાર પૂરતો નથી. આ ઘટના બાદ રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીને વ્હાઇટ હાઉસ છોડી દેવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે યુક્રેન માટે તમામ યુએસ લશ્કરી સહાય અને ગુપ્તચર માહિતીની વહેંચણી ટૂંક સમય માટે સ્થગિત કરી દીધી હતી. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે વાટાઘાટો ફરીથી શરૂ કરવા માટે રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીએ "વધુ આભારી" વલણ દર્શાવવું જોઈએ. આ ઘટનાક્રમના પગલે, રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીએ બીજા દિવસે એક સમાધાનકારી વલણ અપનાવ્યું હતું અને ઓવલ ઓફિસમાં થયેલી બેઠકને "અફસોસજનક" ગણાવી હતી.
યુક્રેનની અંદર અને બહારના કેટલાક વિશ્લેષકો આ સોદાને યુક્રેનની અમેરિકન શસ્ત્રો અને નાણાકીય સહાય પરની નિર્ભરતાનો લાભ લઈને મૂલ્યવાન કુદરતી સંસાધનો પર નિયંત્રણ મેળવવાના અમેરિકાના પ્રયાસ તરીકે જુએ છે, બદલામાં મજબૂત સુરક્ષા બાંયધરીઓ ઓફર કર્યા વિના. જો કે, અમેરિકન વાટાઘાટકારોએ દલીલ કરી છે કે યુએસ રોકાણ ભવિષ્યના કોઈપણ આક્રમણને અસરકારક રીતે રોકવામાં મદદરૂપ થશે.
16 એપ્રિલના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલા સમજૂતીના મેમોરેન્ડમમાં, યુક્રેન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે યુદ્ધ પછીના પુનર્નિર્માણમાં રોકાણ માટે એક ભંડોળ સ્થાપવા માટે એક કરારની રૂપરેખા આપી હતી. ખાણકામ, તેલ અથવા કુદરતી ગેસ ક્ષેત્રે યુએસ કંપનીઓ માટે નવી તકો ઊભી કરવા ઉપરાંત, આ ભંડોળ યુદ્ધવિરામની સ્થિતિમાં અબજો ડોલરનો વ્યવસાય બનવાની અપેક્ષા સાથે પુનર્નિર્માણ કાર્યને અમેરિકન કંપનીઓ તરફ દોરી શકે છે.
પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ખનિજ કરાર પોતે જ અંતિમ લક્ષ્ય નથી. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુએસ લશ્કરી સમર્થન અને રશિયા સાથે સંભવિત યુદ્ધવિરામની શરતો પર વધુ મહત્વપૂર્ણ અને નિર્ણાયક વાટાઘાટો માટે માર્ગ મોકળો કરવાનો છે. તેમણે માર્ચ મહિનામાં X પર એક પોસ્ટમાં જણાવ્યું હતું, "અમે આ કરારને વધુ સુરક્ષા અને નક્કર સુરક્ષા બાંયધરીઓ તરફના એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોઈએ છીએ, અને મને ખરેખર આશા છે કે તે અસરકારક રીતે કામ કરશે."
યુક્રેનિયન અધિકારીઓનું કહેવું છે કે દેશમાં 20 થી વધુ દુર્લભ અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના વિશાળ ભંડાર છે; એક અગ્રણી કન્સલ્ટિંગ ફર્મે આ ભંડારની કિંમત અનેક ટ્રિલિયન ડોલર આંકી છે. જો કે, આ ખનિજોને જમીનમાંથી કાઢવાની પ્રક્રિયા પડકારજનક હોઈ શકે છે, અને સોવિયેત યુગના નકશાઓ કે જે આ મહત્વપૂર્ણ ભંડારના સ્થાન દર્શાવે છે તેનું ક્યારેય આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું નથી અને તે બધાની સંપૂર્ણ તપાસ પણ કરવામાં આવી નથી. યુક્રેન હાલમાં કુદરતી સંસાધન રોયલ્ટીમાંથી દર વર્ષે આશરે $1 બિલિયન કમાય છે, જે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે આ કરારથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને અપેક્ષિત સેંકડો અબજો ડોલર કરતાં ઘણું ઓછું છે.
આ આવક-વહેંચણીનો સોદો યુક્રેન માટે એક અત્યંત નાજુક અને જોખમી સમયે આવ્યો છે, કારણ કે રશિયન દળોએ યુદ્ધના મેદાનમાં નોંધપાત્ર ફાયદો મેળવ્યો છે, અને રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિનની વધુ નજીક આવી રહ્યા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા પ્રસ્તાવિત યુદ્ધવિરામ સોદો - ઓછામાં ઓછી જાહેર કરવામાં આવેલી શરતો - સ્પષ્ટપણે રશિયાની તરફેણ કરે છે. આ સોદા હેઠળ કિવને નાટોમાં જોડાવાની તેની લાંબા સમયથી રહેલી આકાંક્ષાઓ છોડી દેવાની ફરજ પડશે, યુક્રેનને માત્ર અસ્પષ્ટ અને મર્યાદિત સુરક્ષા બાંયધરીઓ આપવામાં આવશે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સત્તાવાર રીતે ક્રિમીઆને રશિયન પ્રદેશ તરીકે માન્યતા આપશે. યુક્રેને આ પ્રસ્તાવિત સોદાને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો છે.
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે વારંવાર શાંતિ વાટાઘાટોથી દૂર રહેવાની ધમકી આપી છે. રવિવારે, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે તેઓ બે અઠવાડિયા કે તેથી ઓછા સમયમાં યુદ્ધવિરામ સોદો ઇચ્છે છે - જો કે બાદમાં તેમણે સંકેત આપ્યો હતો કે થોડો વધુ સમય સ્વીકાર્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે એવો પણ આગ્રહ કર્યો હતો કે ખનિજ સોદા પર તાત્કાલિક હસ્તાક્ષર થવા જોઈએ. શુક્રવારે, તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર લખ્યું હતું કે યુક્રેનને યુએસ સાથે ખનિજ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ અઠવાડિયાનો વિલંબ થયો છે અને આશા વ્યક્ત કરી હતી કે તેના પર તાત્કાલિક હસ્તાક્ષર થશે.
બુધવારે આ સોદા અંગે થોડી અનિશ્ચિતતા જોવા મળી હતી, કારણ કે યુક્રેનિયન અધિકારીઓ વોશિંગ્ટન પહોંચ્યા અને સંકેત આપ્યો કે તેઓ કેટલાક અંતિમ તબક્કામાં ફેરફારો કરવા માંગે છે. વ્હાઇટ હાઉસમાં કેબિનેટ મીટિંગ દરમિયાન, ટ્રેઝરી સેક્રેટરી બેસેન્ટે આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો હતો કે આ કરાર, જે સપ્તાહના અંતમાં સૈદ્ધાંતિક રીતે સંમત થયો હતો, ટૂંક સમયમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે યુક્રેનિયન પક્ષે ગઈ રાત્રે કેટલાક અંતિમ ફેરફારો કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, પરંતુ તેમને વિશ્વાસ છે કે તેઓ તેના પર પુનર્વિચાર કરશે અને જો તેઓ તૈયાર હોય તો અમેરિકા આજે બપોરે આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તૈયાર છે.