નવી દિલ્હી: દિલ્હી હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં જજોની તીવ્ર અછતને કારણે તેની દૈનિક કેસ યાદીમાં સૂચિબદ્ધ તમામ કેસોની સુનાવણી કરવામાં અસમર્થતા વ્યક્ત કરી હતી. આ દુર્લભ અને સ્પષ્ટ અવલોકન ન્યાયતંત્ર સામેના પ્રણાલીગત પડકારોની ગંભીર યાદ અપાવે છે. છેતરપિંડીના એક આરોપીની વિદેશ પ્રવાસની પરવાનગીની અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આ ટિપ્પણી આવી હતી, જે સમગ્ર ભારતમાં ન્યાયિક ખાલી જગ્યાઓના ગંભીર મુદ્દા તરફ ધ્યાન દોરે છે.
દિલ્હી હાઈકોર્ટ હાલમાં તેની મંજૂર સંખ્યા ૬૦ ની સામે માત્ર ૩૬ ન્યાયાધીશો સાથે કાર્યરત છે, એટલે કે લગભગ ૪૦% જગ્યાઓ ખાલી છે. આ કોર્ટ ૧,૩૪,૦૯૦ પડતર કેસોના જંગી બોજ સામે લડી રહી છે. દેશભરની સ્થિતિ પણ કંઈક આવી જ છે. ન્યાય વિભાગના તાજેતરના આંકડા અનુસાર, ભારતના ૨૫ ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં કુલ ૧,૧૧૪ ન્યાયાધીશોની મંજૂર જગ્યાઓ છે, પરંતુ હાલમાં માત્ર ૭૬૯ ન્યાયાધીશો જ કાર્યરત છે, જેના કારણે ૩૪૫ જગ્યાઓ (૩૦% થી વધુ) ખાલી છે. આ ૭૬૯ ન્યાયાધીશો હાઈકોર્ટમાં ૬૨,૯૬,૭૯૮ કેસોના બેકલોગને સાફ કરવા માટે જવાબદાર છે. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં સૌથી વધુ ૮૧ જગ્યાઓ ખાલી છે, અને તે ૧૧,૭૬,૨૨૯ કેસોના સૌથી વધુ બોજનો પણ સામનો કરી રહી છે. પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટમાં પણ ૩૨ જગ્યાઓ ખાલી છે. માત્ર સિક્કિમ અને મેઘાલય હાઈકોર્ટમાં કોઈ ખાલી જગ્યા નથી. ૨૦૧૯ સિવાય, જ્યારે હાઈકોર્ટે ૨૨,૦૧,૪૪૨ કેસોનો નિકાલ કર્યો હતો, ત્યારથી કેસ ફાઇલિંગનો નિકાલ સતત પાછળ રહ્યો છે. ૨૦૨૪ માં ૨૪,૦૬,૧૭૮ કેસ દાખલ થયા હતા, જ્યારે માત્ર ૨૨,૫૭,૯૭૧ કેસનો જ નિકાલ થયો હતો.
૩ એપ્રિલના રોજ રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે જણાવ્યું હતું કે ૧૫૦ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક દરખાસ્તો હાલમાં સરકાર અને સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમ વચ્ચે પ્રક્રિયાના વિવિધ તબક્કામાં છે, જ્યારે અન્ય ૨૦૫ ખાલી જગ્યાઓ માટે હજુ સંબંધિત હાઈકોર્ટ કોલેજિયમ તરફથી ભલામણોની રાહ જોવાઈ રહી છે. ૧૯૯૮માં ઘડાયેલા મેમોરેન્ડમ ઓફ પ્રોસિજર (MoP) મુજબ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવામાં આવે છે, જેમાં દરેક હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ખાલી જગ્યા ઊભી થાય તેના ઓછામાં ઓછા છ મહિના પહેલા ભલામણો શરૂ કરે તેવી અપેક્ષા છે, પરંતુ કાયદા મંત્રીએ સ્વીકાર્યું હતું કે આ સમયમર્યાદા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ફોજદારી કેસોના બેકલોગને સંબોધવા માટે નિવૃત્ત ન્યાયાધીશોને એડહોક ન્યાયાધીશો તરીકે નિમણૂક કરવાની મંજૂરી આપી હતી, પરંતુ ૩ એપ્રિલ સુધી સરકારને કોઈ પણ હાઈકોર્ટ તરફથી આવી કોઈ દરખાસ્ત મળી નથી.
'ભારત ન્યાય અહેવાલ ૨૦૨૫' આ કટોકટીની ગંભીરતા પર પ્રકાશ પાડે છે. ૨૦૨૦ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે ભારતીય અદાલતોમાં પડતર કેસોમાં લગભગ ૨૦% નો વધારો થયો છે, અને ઉચ્ચ અદાલતો મંજૂર જગ્યાઓના લગભગ ૩૩% ખાલી હોવા છતાં કાર્યરત છે. અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં સરેરાશ ૧૮.૭ લાખ લોકો માટે એક ઉચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ છે. ૨૦૨૪ ના અંતમાં, સિક્કિમ, ત્રિપુરા અને મેઘાલય સિવાયની મોટાભાગની ઉચ્ચ અદાલતોમાં ન્યાયાધીશો ૧,૦૦૦ થી વધુ કેસોનું સંચાલન કરી રહ્યા હતા, જ્યારે અલ્હાબાદ અને મધ્યપ્રદેશ ઉચ્ચ અદાલતોમાં ન્યાયાધીશો પર ૧૫,૦૦૦ થી વધુ કેસોનો બોજ હતો. આ આંકડાઓ ન્યાયતંત્ર પર વધતા દબાણ અને સમયસર ન્યાય પહોંચાડવા માટે ખાલી જગ્યાઓ ભરવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત દર્શાવે છે.