નવી દિલ્હી: ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળની કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રવ્યાપી વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાની જાહેરાત કરીને રાજકીય વર્તુળો અને વિપક્ષને ચોંકાવી દીધા છે. ખાસ કરીને આ જાહેરાતનો સમય આશ્ચર્યજનક છે, કારણ કે તે પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના થોડા દિવસો બાદ આવી છે. આ નિર્ણયે અનેક તર્ક-વિતર્કને જન્મ આપ્યો છે કે શું ભાજપ આ હુમલા બાદ દેશમાં ઉભી થયેલી રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે કે પછી આ તેની કોઈ રાજકીય વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે?
વસ્તી ગણતરી, જે પહેલાથી જ ચાર વર્ષ મોડી છે, તે હવે હાથ ધરવાની છે અને જાતિ ગણતરી માટે પણ રાજકીય દબાણ વધી રહ્યું હતું. આ જાહેરાત કાશ્મીરમાં થયેલા કાયરતાપૂર્ણ હુમલાના એક અઠવાડિયા બાદ, 30 એપ્રિલે કરવામાં આવી હતી. આ નિર્ણય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિની બેઠક પછી લેવામાં આવ્યો હતો.
પહેલગામમાં 22 એપ્રિલના રોજ થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ દેશમાં તંગદિલીભર્યું વાતાવરણ છે, ત્યારે આ મોટી જાહેરાત અને તેના સમયને લઈને અનેક અટકળો લગાવવામાં આવી રહી છે. કેટલાક લોકો માને છે કે ભાજપ પહેલગામ હુમલા બાદ ઉભી થયેલી રાષ્ટ્રવાદી લાગણીઓનો લાભ લેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, તો કેટલાક તેને આગામી બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી સાથે જોડી રહ્યા છે.
એક માન્યતા એવી છે કે વસ્તી ગણતરી લાગુ કરવાની ફાઈલ પહેલગામ હુમલો થયો ત્યાં સુધીમાં વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) સુધી પહોંચી ગઈ હશે. જ્યારે સરકાર ઉચ્ચ સ્તરીય સુરક્ષા અને રાજકીય બેઠકો દ્વારા આતંકવાદી હુમલાના પ્રતિભાવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે, ત્યારે અન્ય મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓને પણ અવગણી શકાય તેમ નથી. વસ્તી ગણતરી એક ઉચ્ચ પ્રાથમિકતા છે, કારણ કે તેના આંકડાઓ જાહેર થયા બાદ જ સરકાર સીમાંકન પ્રક્રિયા અને મહિલાઓ માટે 33% બેઠકો અનામત રાખવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે. સરકાર ઈચ્છે છે કે આ પ્રક્રિયા 2029માં યોજાનારી આગામી લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં પૂર્ણ થાય, અને જો વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા હવે શરૂ કરવામાં ન આવે તો અન્ય કાર્યો માટે પૂરતો સમય નહીં રહે. જાતિઓની ગણતરી વસ્તી ગણતરી સાથે જ થવી જોઈએ, અને તેથી તેની જાહેરાત પણ સાથે જ કરવામાં આવી છે, જેનો અન્ય કોઈ ઘટનાક્રમ સાથે સંબંધ નથી.
બીજી તરફ, આ જાહેરાતને બિહારમાં આ વર્ષના અંતમાં યોજાનારી વિધાનસભા ચૂંટણી સાથે પણ જોડીને જોવામાં આવી રહી છે, જ્યાં જાતિ આધારિત રાજકારણ ખૂબ જ મહત્વનું છે. 2020ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં NDAને OBC/EBC સમર્થનમાં 10 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો, જ્યારે વિપક્ષી મહાગઠબંધનને સાત ટકાનો ફાયદો થયો હતો. મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે રાજ્યમાં જાતિ સર્વેક્ષણ કરાવ્યું છે, અને કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના વિપક્ષે અનામત પર 50%ની મર્યાદા દૂર કરવા માટે બંધારણીય ફેરફારો લાવવાનું વચન આપ્યું છે, જેનો લાભ અન્ય પછાત વર્ગો (OBC)ને મળશે. તેથી, OBC/EBC મતદારોના આધાર પરની લડાઈ તીવ્ર છે, અને સમગ્ર ભારતમાં જાતિ વસ્તી ગણતરીની જાહેરાત NDAની તકોને વધારી શકે છે.
કેટલાક લોકો એવું પણ માને છે કે ભાજપ પહેલગામના મુદ્દા પરથી ધ્યાન ભટકાવવા માટે વિવિધ યુક્તિઓ અજમાવી રહ્યું છે. પહેલગામ હુમલા બાદ દેશમાં આક્રોશ છે અને લોકો ન્યાય અને બદલો ઈચ્છી રહ્યા છે. એવી માન્યતા છે કે નવી દિલ્હીના રાજદ્વારી પગલાં, જેમાં સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવી અને પાકિસ્તાનીઓ માટે વિઝા રદ કરવા જેવા પગલાં લોકપ્રિય અપેક્ષાઓને પૂર્ણ કરી શક્યા નથી. ભારતે અગાઉ પણ ઉરી અને પુલવામા હુમલા બાદ સરહદ પાર કરીને કાર્યવાહી કરી છે અને આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતાની નીતિ અપનાવી છે. વડાપ્રધાન મોદીએ પણ પહેલગામ હુમલા પર કહ્યું હતું કે ભારત દરેક આતંકવાદી અને તેમના સમર્થકોને શોધીને સજા કરશે અને સશસ્ત્ર દળોને ભારતના પ્રતિભાવની પદ્ધતિ, લક્ષ્યો અને સમય નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા આપી છે. જ્યારે સેના કદાચ આયોજન કરી રહી છે, ત્યારે કેટલાક માને છે કે જાતિ વસ્તી ગણતરીની જાહેરાત યોગ્ય પગલાં લેતા પહેલા થોડો સમય મેળવવા માટે હોઈ શકે છે. કોંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે પણ આ જાહેરાતને હેડલાઇન મેનેજમેન્ટ અને ધ્યાન ભટકાવવાની યુક્તિ ગણાવી હતી.
જો કે, સૌથી વધુ તર્કસંગત સિદ્ધાંત એ છે કે પુલવામા હુમલા બાદ દેશમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના પ્રબળ છે, અને સરકાર આ સમયે જાતિ ગણતરીની જાહેરાત કરીને એવો અંદાજ લગાવી રહી છે કે રાષ્ટ્રવાદ જાતિ ગણતરીના વિરોધને દબાવી દેશે. કેટલાક માને છે કે જાતિ વસ્તી ગણતરી સમાજમાં તિરાડો પાડી શકે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદ એક એવું બળ છે જે બધાને એકસાથે બાંધી શકે છે. ભાજપના નજીકના એક પત્રકારે જણાવ્યું હતું કે તેઓ અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે કે જાતિ વસ્તી ગણતરી કરવાના નિર્ણય અંગે તેમને જે પણ રોષનો સામનો કરવો પડશે તે રાષ્ટ્રવાદથી ઢંકાઈ જશે. ભાજપની આગેવાની હેઠળની સરકારે વિપક્ષની એક મોટી માંગણી સ્વીકારી લીધી છે, અને આ સમય ભાજપ માટે યોગ્ય છે કારણ કે પહેલગામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી વિપક્ષના ટીકા અને વિરોધને દબાવવામાં મદદ મળી શકે છે. વર્ષો સુધી વિરોધ કર્યા પછી, ભાજપે કદાચ એવું વિશ્લેષણ કર્યું હશે કે જાતિ વસ્તી ગણતરીની માંગણી સ્વીકારવી રાજકીય રીતે ફાયદાકારક રહેશે, ખાસ કરીને 2024ની ચૂંટણીમાં મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં OBC મતોમાં થયેલા ફેરફારને ધ્યાનમાં લેતા. જાતિ વસ્તી ગણતરી દ્વારા ભાજપ OBC વર્ગને એકીકૃત કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે અને એક શક્તિશાળી ચૂંટણી મુદ્દાના વિરોધને નિઃશસ્ત્ર કરી શકે છે. જો કે ભાજપના જાતિ ગણતરી તરફ જવાના કારણો સ્પષ્ટ છે, પરંતુ પહેલગામ હુમલા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા વચ્ચે આ જાહેરાતનો સમય ઘણા લોકોને આશ્ચર્યમાં મૂકી ગયો છે.