મંગળવાર (૬ મે, ૨૦૨૫) ના રોજ યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP) દ્વારા જાહેર કરાયેલ ૨૦૨૫ના માનવ વિકાસ અહેવાલ (HDR) માં ૧૯૩ દેશોમાંથી ૧૩૦મા ક્રમે રહીને ભારત માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI) પર સતત વૃદ્ધિ ચાલુ રાખે છે.

૨૦૨૨ માં તેનું HDI મૂલ્ય ૦.૬૭૬ થી વધીને ૨૦૨૩ માં ૦.૬૮૫ થવા સાથે, ભારત મધ્યમ માનવ વિકાસ શ્રેણીમાં રહે છે, જે ઉચ્ચ માનવ વિકાસ (HDI ≥ ૦.૭૦૦) ની થ્રેશોલ્ડની નજીક પહોંચી ગયું છે. ઉપરાંત, ભારતનું આયુષ્ય સૂચકાંકની શરૂઆતથી સૌથી વધુ છે, જે રોગચાળામાંથી મજબૂત પુનઃપ્રાપ્તિ અને આયુષ્ય પર તેની અસર દર્શાવે છે.

૨૦૨૫ HDR, 'A Matter of Choice: People and Possibilities in the Age of AI' શીર્ષક, માનવ વિકાસના આગામી પ્રકરણને આકાર આપવામાં કૃત્રિમ બુદ્ધિની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડે છે, ખાસ કરીને ભારત સહિત ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રોમાં.

"ભારત 2022 માં 133 થી 2023 માં 130 પર પહોંચી ગયું છે. આ પ્રગતિ માનવ વિકાસના મુખ્ય પરિમાણોમાં સતત સુધારાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, ખાસ કરીને સરેરાશ શિક્ષણના વર્ષો અને માથાદીઠ રાષ્ટ્રીય આવકમાં. સૂચકાંકની શરૂઆતથી ભારતનું આયુષ્ય તેના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચવું એ રોગચાળામાંથી દેશની મજબૂત પુનઃપ્રાપ્તિ અને તેના રોકાણો અને લાંબા ગાળાના માનવ સુખાકારી પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનો પુરાવો છે," યુએનડીપી ઇન્ડિયાના નિવાસી પ્રતિનિધિ એન્જેલા લુસિગીએ જણાવ્યું હતું.

અહેવાલમાં નોંધાયું છે કે ભારતમાં, આયુષ્ય 1990 માં 58.6 વર્ષથી વધીને 2023 માં 72 વર્ષ થયું, જે સૂચકાંક શરૂ થયા પછીનો સૌથી વધુ રેકોર્ડ છે.

તે આ માટે રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આરોગ્ય મિશન, આયુષ્માન ભારત, જનની સુરક્ષા યોજના અને પોષણ અભિયાન સહિત અનુગામી સરકારો દ્વારા અનુસરવામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય કાર્યક્રમોને આભારી છે.

ઉપરાંત, આજે બાળકો સરેરાશ ૧૩ વર્ષ સુધી શાળામાં રહેવાની અપેક્ષા રાખે છે, જે ૧૯૯૦ માં ૮.૨ વર્ષ હતું. "શિક્ષણ અધિકાર કાયદો, સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન, રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ જેવી પહેલોએ પરિણામોમાં સુધારો કર્યો છે. જોકે, ગુણવત્તા અને શિક્ષણ પરિણામો પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના ક્ષેત્રો છે," અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

HDR ઉમેરે છે કે ભારતની માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક ચાર ગણી વધીને $૨૧૬૭.૨૨ (૧૯૯૦) થી $૯૦૪૬.૭૬ (૨૦૨૩) થઈ છે, અને ૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૧૯-૨૧ વચ્ચે ૧૩૫ મિલિયન ભારતીયો બહુપરીમાણીય ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.

જોકે, પડકારો યથાવત છે, અસમાનતા ભારતના HDI ને ૩૦.૭% ઘટાડે છે, જે આ ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ નુકસાનમાંનું એક છે, અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

"જ્યારે આરોગ્ય અને શિક્ષણમાં અસમાનતામાં સુધારો થયો છે, ત્યારે આવક અને લિંગ અસમાનતા નોંધપાત્ર રહી છે. મહિલા શ્રમબળ ભાગીદારી અને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ પાછળ છે, જોકે તાજેતરના પગલાં - જેમ કે બંધારણીય સુધારો મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ વિધાનસભા બેઠકો અનામત રાખે છે - પરિવર્તનશીલ પરિવર્તન માટે વચન આપે છે," HDR એ જણાવ્યું હતું.

અહેવાલમાં ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે એક અનોખા સ્થાને મૂકવામાં આવ્યું છે જેમાં સ્વ-અહેવાલિત AI કૌશલ્ય પ્રવેશ અને પ્રતિભાના વધતા સ્થાનિક જાળવણી સાથે એક ઉભરતા AI પાવરહાઉસ તરીકે વૈશ્વિક સ્તરે એક અનોખા સ્થાને મૂકવામાં આવ્યું છે - 20% ભારતીય AI સંશોધકો હવે દેશમાં રહે છે, જે 2019 માં લગભગ શૂન્ય હતું.

અહેવાલમાં માનવ વિકાસમાં વ્યાપક વૈશ્વિક મંદીને રેખાંકિત કરવામાં આવી છે. 2025 HDR દર્શાવે છે કે પ્રગતિની વર્તમાન ગતિ 1990 પછી સૌથી ધીમી છે, અને ભારત પણ તેનો અપવાદ નથી.

"જો 2020 પહેલાના વલણો ચાલુ રહ્યા હોત, તો વિશ્વ 2030 સુધીમાં ખૂબ જ ઉચ્ચ માનવ વિકાસ સુધી પહોંચવાના માર્ગ પર હોત, જે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્ય સમયરેખા સાથે સંરેખિત થાય છે," અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે, નીચા અને ખૂબ ઊંચા HDI દેશો વચ્ચેની અસમાનતા સતત ચોથા વર્ષે વધી છે, જે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી પ્રગતિને ઉલટાવી દે છે.