પોમ્પેઈઃ ઇટાલીના પ્રાચીન શહેર પોમ્પેઈમાં તાજેતરમાં થયેલા પુરાતત્વીય ખોદકામમાં એક અત્યંત હૃદયદ્રાવક શોધ સામે આવી છે, જે વર્ષ ૭૯ એડીમાં માઉન્ટ વેસુવિયસના વિનાશક જ્વાળામુખી વિસ્ફોટની સાચી ભયાનકતા અને તે દરમિયાન સામાન્ય લોકોએ વેઠેલી અસહ્ય યાતનાને ઉજાગર કરે છે. પુરાતત્વવિદોને એક એવા સ્થાનિક ઇટાલિયન પરિવારના અવશેષો મળ્યા છે, જે જ્વાળામુખીના પ્રકોપથી બચવા માટે અંતિમ ક્ષણ સુધી સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ કુદરતના કહેર સામે તેમના તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા અને તેમની કરુણ કહાણી હજારો વર્ષો પછી પણ માનવ દુઃખની વાસ્તવિક હદને દર્શાવે છે.
સામાન્ય દિવસની શરૂઆત સાથે આ પરિવાર પોતાના ઘરના રોજિંદા કામોમાં વ્યસ્ત હતો. રસોડામાં ભોજનની તૈયારી ચાલી રહી હતી, એક નાનો બાળક આંગણામાં નિર્દોષતાથી રમી રહ્યો હતો, જ્યારે પિતા તેમના ઘરના ચાલી રહેલા નવીનીકરણની પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ થોડી જ વારમાં, આકાશ અચાનક કાળું થઈ ગયું અને એક શક્તિશાળી જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ સાથે સુંદર પર્વતની પૃષ્ઠભૂમિ પર તેમના સમૃદ્ધ રોમન શહેરના આકાશમાં રાખ અને ધુમાડાનો એક વિશાળ સ્તંભ ફેલાઈ ગયો. ટૂંક સમયમાં જ, રાખના ભારે વાદળો અને નાના પ્યુમિસ પથ્થરોના કરા પડવા લાગ્યા, જેનું કદ અને તીવ્રતા સમયની સાથે સતત વધતી રહી અને વિનાશના ભણકારા વાગવા લાગ્યા.
જ્યારે વિનાશ તેમની નજીક આવી રહ્યો હતો, ત્યારે ભયભીત લોકોએ પોતાને બચાવવા માટે જે કંઈ હાથમાં આવ્યું તે પકડ્યું અને દરિયા કિનારા તરફ દોડ્યા, જ્યાંથી તેઓ હોડી દ્વારા સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી શકે. જો કે, આ દુર્ભાગી પરિવારે, કદાચ આશા છોડીને અથવા ભયના કારણે, તેમના ઘરમાં જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. જ્વાળામુખીની ગરમ રાખ અને તીક્ષ્ણ પ્યુમિસના કણો ઝડપથી શેરીઓમાં ભરાઈ ગયા અને તેમના ઘરની દિવાલો પર ચઢવા લાગ્યા. આખરે, જ્વાળામુખીના ખડકોના અસહ્ય વજનને કારણે તેમના ઘરની છતનો એક ભાગ તૂટી પડ્યો, અને તેમની આશાઓ પર પાણી ફરી વળ્યું.
પોમ્પેઈના પુરાતત્વીય ઉદ્યાનના ડિરેક્ટર ગેબ્રિયલ ઝુચટ્રીગેલે આ હૃદયદ્રાવક શોધ વિશે માહિતી આપતાં જણાવ્યું કે પરિવારના ચાર પુખ્ત સભ્યો અને એક નાનું બાળક ઘરના બેડરૂમમાં એકઠા થયા હતા. ત્યાં, વિનાશથી બચવા માટેના છેલ્લા પ્રયાસ રૂપે, તેઓ કાટમાળના વધતા વજનને રોકવા માટે દરવાજા સાથે પલંગને બાંધવાનો ભયાવહ પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. ઝુચટ્રીગેલે ભારે હૃદયે કહ્યું, "તેઓ સફળ થયા નહીં." તેઓ હાલમાં શહેરના વ્યાપક નવા ખોદકામનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે, જે ભૂતકાળની આ કરુણ કહાણીઓને ફરીથી જીવંત કરી રહ્યું છે.
જે ઘરની વાત થઈ રહી છે, તે પોમ્પેઈના મુખ્ય રસ્તાઓમાંથી એક, વાયા ડેલ વેસુવિઓ પર આવેલું એક મધ્યમ કદનું ટાઉનહાઉસ (ડોમસ) છે. તેના ડાઇનિંગ રૂમ (ટ્રિક્લિનિયમ) ની દિવાલો પર મળી આવેલા ગ્રીક પૌરાણિક જોડિયા બાળકોના રંગબેરંગી ભીંતચિત્રો પરથી તેને ફ્રીક્સસ અને હેલેનું ઘર કહેવામાં આવે છે.
પુરાતત્વવિદોએ જ્યારે જ્વાળામુખીની રાખમાં સચવાયેલા આ ઘરના બેડરૂમમાં પલંગના સડી ગયેલા લાકડા દ્વારા છોડવામાં આવેલા ખાલી જગ્યામાં પ્લાસ્ટર રેડ્યું, ત્યારે ટકી રહેવા માટેનો તેમનો ભયાવહ અને નિષ્ફળ પ્રયાસ સ્પષ્ટપણે દેખાયો. ઓછામાં ઓછા ચાર પુખ્ત વયના લોકોના અવશેષો એકબીજાની નજીક મળી આવ્યા હતા, જાણે કે તેઓ અંતિમ ક્ષણોમાં એકબીજાને આશ્વાસન આપી રહ્યા હોય. પાંચમા શરીર સાથે મળેલ કાંસાનું તાવીજ (બુલ્લા) એ પ્રકારનું છે જે પુરુષ બાળકો પુખ્ત વયના થાય તે પહેલાં પહેરે છે, જે દર્શાવે છે કે પરિવારમાં એક નાનો છોકરો પણ હતો, જે આ વિનાશક ઘટનાનો ભોગ બન્યો. બે પીડિતો બેડરૂમની ભવ્ય પેઇન્ટેડ દિવાલોમાંથી એક સામે એકસાથે લપેટાયેલા મળી આવ્યા હતા, જે તેમના વચ્ચેના અતૂટ સંબંધ અને અંતિમ ક્ષણોમાં એકબીજાને છોડવાની અનિચ્છાને દર્શાવે છે.
ઝુચટ્રેગેલે આ શોધના મહત્વ વિશે વાત કરતાં ઉમેર્યું, "પોમ્પેઈનું ખોદકામ કરીને તેની મુલાકાત લેવાનો અર્થ માત્ર હજારો વર્ષો પહેલાંની કલાની સુંદરતાનો સામનો કરવો જ નથી, પરંતુ તે આપણા જીવનની ક્ષણભંગુરતા અને કુદરતના પ્રકોપ સામેની આપણી લાચારીનો પણ સામનો કરવો છે." આ નવી શોધ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે એક સામાન્ય દિવસ અચાનક ભયાનક દુર્ઘટનામાં બદલાઈ શકે છે અને કેવી રીતે માનવીય સંબંધો અને અસ્તિત્વ માટેનો સંઘર્ષ આવી પરિસ્થિતિઓમાં પણ ટકી રહે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે પોમ્પેઈ કોઈ ખોવાયેલ એટલાન્ટિસ નથી, પરંતુ એક વાસ્તવિક શહેર હતું જે જ્વાળામુખીના વિનાશમાં દટાઈ ગયું હતું. આ દુર્ઘટનાની ઘણી વિગતો એવા લોકો દ્વારા ઇતિહાસમાં નોંધાઈ છે જેમણે આ ભયાનક વિસ્ફોટને પોતાની આંખોથી જોયો હતો અને ચમત્કારિક રીતે બચી ગયા હતા. સત્તર વર્ષનો પ્લિની ધ યંગર તે સમયે નજીકના શહેર મિસેનમની મુલાકાત લઈ રહ્યો હતો અને તેના કાકાના કાર્યોની વિગતો આપતા તેના પત્રો સદીઓથી બચી ગયા છે, જે તે સમયની પરિસ્થિતિ અને લોકોની વેદના પર પ્રકાશ પાડે છે. એકલા પોમ્પેઈમાં લગભગ ૨૦,૦૦૦ લોકો રહેતા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગના લોકો ભાગી જવામાં સફળ રહ્યા હતા, પરંતુ પુરાતત્વવિદોનો અંદાજ છે કે લગભગ ૨,૦૦૦ લોકો કાં તો ખૂબ લાંબા સમય સુધી રોકાયા હતા અથવા આપત્તિમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રયાસ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા, અને આ દુર્ભાગી પરિવાર તેમાંથી જ એક હતો, જેમની કરુણ કહાણી આજે પણ આપણને માનવ જીવનની નાજુકતા અને કુદરતના પ્રકોપની ભયાનકતાની યાદ અપાવે છે.