નવી દિલ્હી : વર્ષ 2002માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો એટલા તંગ થયા હતા કે બંને દેશો યુદ્ધની નજીક પહોંચી ગયા હતા. ડિસેમ્બર 2001માં પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદી સંગઠનો લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) અને જૈશ-એ-મોહમ્મદ (JeM) દ્વારા ભારતીય સંસદ પર થયેલા હુમલાએ દેશને હચમચાવી દીધો હતો. આ હુમલામાં નવ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. આ ઘટના બાદ મે 2002માં જમ્મુના કાલુચક સૈન્ય છાવણીમાં આતંકવાદીઓએ 22 મહિલાઓ અને બાળકોની હત્યા કરી, જેણે ભારતની સહનશીલતાને વધુ ચોંકાવી. આ બે ઘટનાઓએ ભારતને લશ્કરી કાર્યવાહી માટે તૈયાર કર્યું હતું, જેની વિગતો હવે સામે આવી છે.

*જાન્યુઆરી 2002: યુદ્ધની પ્રથમ તૈયારી*  
સંસદ હુમલા બાદ 15 ડિસેમ્બર, 2001ના રોજ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેબિનેટ કમિટી ઓન સિક્યોરિટી (CCS)ની બેઠકમાં ત્રણેય સેના પ્રમુખોને ઝડપી કાર્યવાહીની સૂચના આપવામાં આવી હતી. પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK)માં આતંકવાદી શિબિરો પર મર્યાદિત હુમલાની યોજના ઘડાઈ, જેનો ડી-ડે 14 જાન્યુઆરી તરીકે નક્કી થયો. ભારતીય વાયુસેનાની નંબર 1 ટાઈગર સ્ક્વોડ્રન, જે મિરાજ-2000 H ફાઈટર જેટથી સજ્જ હતી, અને આર્મીના પેરા-કમાન્ડોઝે જમ્મુ-કાશ્મીરના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં મોક રેઈડ્સ દ્વારા તૈયારીઓ શરૂ કરી. આ યોજના અંતર્ગત વાયુસેના દ્વારા PoKમાં આતંકવાદી શિબિરો પર હવાઈ હુમલા અને સ્પેશિયલ ફોર્સિસ દ્વારા જમીની કાર્યવાહીનો સમાવેશ થતો હતો.

આ યોજના ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વની હતી કારણ કે તે પાકિસ્તાનને ભારતના નિશ્ચયનો સંદેશ આપવાની સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નારાજગીને નિયંત્રણમાં રાખી શકે તેમ હતી. બીજી તરફ, ગુપ્તચર અહેવાલો અનુસાર પાકિસ્તાનની સેના પૂર્ણ યુદ્ધ માટે તૈયાર ન હોવાથી ભારતને વ્યૂહાત્મક ફાયદો હતો. જોકે, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ પરવેઝ મુશર્રફે 12 જાન્યુઆરી, 2002ના રોજ ઐતિહાસિક ભાષણમાં આતંકવાદનો વિરોધ કર્યો અને મદરેસાઓનું નિયમન તેમજ આતંકી સંગઠનો પર પ્રતિબંધની જાહેરાત કરી. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાને PoKમાંથી મોટાભાગના આતંકી શિબિરો ખસેડી લીધા, જેના કારણે ભારતે આ યોજના મોકૂફ રાખી.

*જૂન 2002: બીજો યુદ્ધનો ખતરો*  
કાલુચક હત્યાકાંડ બાદ 18 મે, 2002ના રોજ વડાપ્રધાન વાજપેયી અને સંરક્ષણ પ્રધાન જ્યોર્જ ફર્નાન્ડીઝે લશ્કરી તૈયારીઓની સમીક્ષા કરી. CCSએ PoKમાં આતંકવાદી શિબિરો પર હુમલાની યોજનાને ફરીથી વિચારી, પરંતુ આ વખતે પાકિસ્તાને LoC પર પોતાની સૈન્ય શક્તિ વધારી દીધી હતી. આથી ભારતે વધુ વ્યાપક યોજના ઘડી, જેમાં પાકિસ્તાનની યુદ્ધ ક્ષમતાને નષ્ટ કરવા અને PoKમાં આતંકી શિબિરોને ખતમ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. આ યોજના અંતર્ગત સ્ટ્રાઈક કોર્પ્સ I, જેનું નેતૃત્વ લેફ્ટનન્ટ જનરલ જે.જે. સિંહે કર્યું, શકરગઢ બલ્જમાં હુમલો કરીને પાકિસ્તાનના આર્મી રિઝર્વ નોર્થ (ARN)ને રોકવાનું હતું, જ્યારે પૂર્વથી આવતી સ્ટ્રાઈક ફોર્મેશન્સ PoKમાં વ્યૂહાત્મક સ્થળો કબજે કરવાની હતી.

આ યોજના 23 મે થી 10 જૂન વચ્ચે અમલમાં મૂકવાની હતી. આ દરમિયાન વાજપેયીએ 22 મેના રોજ કુપવાડા ખાતે "નિર્ણાયક યુદ્ધ"ની વાત કરી હતી. ભારતની આર્થિક સ્થિતિ પણ યુદ્ધ માટે અનુકૂળ હતી, જેમાં નીચો ફુગાવો, $55 બિલિયનનો વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત અને પૂરતો પેટ્રોલિયમ સંગ્રહ હતો. જોકે, પાકિસ્તાને એપ્રિલમાં ન્યૂક્લિયર હથિયારોનો ઉપયોગ કરવાની ધમકી આપી અને મે મહિનામાં ત્રણ મિસાઈલોનું પરીક્ષણ કર્યું, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે ભારતને સંયમ રાખવા વિનંતી કરી.

*આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને યુદ્ધની ટળેલી શક્યતા*  
અમેરિકાના પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશ, બ્રિટનના વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર અને રશિયાના પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિન સહિતના નેતાઓએ ભારતને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી. અમેરિકાના ડેપ્યુટી સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ રિચાર્ડ આર્મિટેજે જૂનમાં પાકિસ્તાનની મુલાકાત લઈ મુશર્રફ પાસેથી સરહદ પારના આતંકવાદને "કાયમી" ધોરણે બંધ કરવાનું વચન લીધું. 10 જૂન સુધીમાં ભારતે પોતાની હુમલાની યોજના રદ કરી, કારણ કે સંપૂર્ણ યુદ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપને આમંત્રણ આપી શકે તેમ હતું.

*નિષ્કર્ષ*  
2002માં ભારતે બે વખત યુદ્ધની નજીક પહોંચીને પણ સંયમ દાખવ્યો. આ ઘટનાઓએ ભારતની લશ્કરી અને આર્થિક તૈયારીઓને પ્રકાશિત કરી, સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિની ભૂમિકાને પણ રેખાંકિત કરી. ભારતીય વાયુસેનાની ટાઈગર સ્ક્વોડ્રને ઓગસ્ટ 2002માં મચ્છિલ સેક્ટરમાં પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરોને ખદેડીને પોતાની ક્ષમતા દર્શાવી. આજે પણ ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોની જટિલતા આ ઐતિહાસિક ઘટનાઓનું મહત્વ દર્શાવે છે.