નવી દિલ્હી : વિશ્વ હાલમાં યુક્રેન યુદ્ધ અને મધ્ય પૂર્વમાં વકરી રહેલા તણાવને કારણે જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. ગયા અઠવાડિયે, ૭ મેના રોજ ભારતીય સશસ્ત્ર દળો દ્વારા શરૂ કરાયેલા 'ઓપરેશન સિંદૂર' બાદ બે પરમાણુ શક્તિઓ - ભારત અને પાકિસ્તાન - વચ્ચે એક ગંભીર સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો હતો, જેણે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધારી દીધી હતી.
અહીં વિશ્વમાં હાલમાં ચાલી રહેલા સાત મુખ્ય સંઘર્ષો અને યુદ્ધોની વિસ્તૃત માહિતી આપવામાં આવી છે, જે તેમની જટિલતા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર તેમની અસરને સમજવામાં મદદરૂપ થશે:
૧. ભારત-પાકિસ્તાન તણાવ:
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો લાંબા સમયથી ચાલી આવતો સંઘર્ષ તાજેતરમાં ત્યારે વધુ વકર્યો જ્યારે ભારતે ૨૨ એપ્રિલના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના જવાબમાં ૭ મેના રોજ 'ઓપરેશન સિંદૂર' શરૂ કર્યું. આ કાર્યવાહીમાં પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK)માં નવ આતંકવાદી તાલીમ કેમ્પનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પગલે સરહદ પર અને નિયંત્રણ રેખા (LoC) પર તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હતો.
સંઘર્ષની તીવ્રતાને જોતા જમ્મુ અને કાશ્મીર, પંજાબ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતના સરહદી વિસ્તારોમાં બ્લેકઆઉટ લાદવામાં આવ્યા હતા અને સાયરન ગૂંજ્યા હતા. લગભગ ૩૨ એરપોર્ટને પણ સુરક્ષાના કારણોસર બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. જો કે ૧૦ મેના રોજ બંને દેશો વચ્ચે ગોળીબાર અને લશ્કરી કાર્યવાહી રોકવા માટે "દ્વિપક્ષીય સમજૂતી" થયા બાદ પરિસ્થિતિ હળવી થતી જોવા મળી હતી, પરંતુ સમજૂતીના તરત બાદ પાકિસ્તાન દ્વારા ઉલ્લંઘનના અહેવાલોએ શાંતિની આશાને ફરીથી ધૂંધળી કરી દીધી હતી.
તેમ છતાં, ૧૨ મેના રોજ ભારતના અને પાકિસ્તાનના લશ્કરી કાર્યવાહીના મહાનિર્દેશકો (DGMOs) વચ્ચે એક નિર્ણાયક વાતચીત થઈ હતી. અહેવાલ અનુસાર, તેઓ દુશ્મનાવટ બંધ કરવાની પ્રતિબદ્ધતાને જાળવી રાખવા અને સરહદો તથા આગળના વિસ્તારોમાં સૈનિકોની હાજરી તાત્કાલિક ઘટાડવા માટેના પગલાં શોધવા માટે સંમત થયા હતા. આ સંઘર્ષ બંને પરમાણુ શક્તિઓ વચ્ચેના લાંબા ગાળાના અવિશ્વાસ અને કાશ્મીર મુદ્દા પરના વિવાદને દર્શાવે છે, જે પ્રાદેશિક શાંતિ અને સ્થિરતા માટે એક મોટો ખતરો છે.
૨. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ:
ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ માં રશિયા દ્વારા યુક્રેન સામે શરૂ કરાયેલ "વિશેષ લશ્કરી કાર્યવાહી" એ યુરોપમાં બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીનો સૌથી વિનાશક સંઘર્ષ ઊભો કર્યો છે. ત્રણ વર્ષથી ચાલી રહેલા આ યુદ્ધમાં હજારો લોકો માર્યા ગયા છે અને લાખો લોકો તેમના ઘર છોડવા માટે મજબૂર થયા છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે શાંતિ વાટાઘાટોમાં મધ્યસ્થી કરવાની ઓફર કરી છે, જે આ સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવાના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તાજેતરના ઘટનાક્રમમાં, રશિયન પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિને તુર્કીના ઇસ્તંબુલમાં યુક્રેન સાથે સીધી વાતચીત માટે હાકલ કરી હતી અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તે ૧૫ મેના રોજથી વિલંબ કર્યા વિના શરૂ થવી જોઈએ. જો કે, તેમણે એ સ્પષ્ટ કર્યું ન હતું કે ગુરુવારે થનારી આ સંભવિત વાતચીતમાં તેઓ અને યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકી પોતે વ્યક્તિગત રીતે ભાગ લેશે કે નહીં.
તેના જવાબમાં, ઝેલેન્સકીએ પણ પુતિનને ગુરુવારે તુર્કીમાં વ્યક્તિગત રીતે મળવાનો પડકાર ફેંક્યો છે. તેમણે કહ્યું કે તેઓ હજુ પણ સોમવારથી રશિયા સાથે યુદ્ધવિરામની આશા રાખે છે અને તેઓ "વ્યક્તિગત રીતે પુતિનની તુર્કીમાં રાહ જોશે". યુક્રેન અને તેના યુરોપિયન સાથીઓએ માંગ કરી હતી કે રશિયા વાટાઘાટો શરૂ થાય તે પહેલાં સોમવારથી શરૂ થતા ૩૦ દિવસના બિનશરતી યુદ્ધવિરામને સ્વીકારે, પરંતુ મોસ્કોએ આ દરખાસ્તને અસરકારક રીતે નકારી કાઢી હતી અને તેના બદલે સીધી વાટાઘાટો પર ભાર મૂક્યો હતો. પુતિન અને ઝેલેન્સકી ૨૦૧૯ માં માત્ર એક જ વાર મળ્યા છે. આ યુદ્ધે યુરોપની ભૌગોલિક રાજનીતિને કાયમી ધોરણે બદલી નાખી છે અને વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર ગંભીર અસર કરી છે.
૩. ઇઝરાયેલ-હમાસ/હિઝબુલ્લાહ/હુથી:
ઇઝરાયેલ ગાઝામાં હમાસ, લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ અને યમનમાં હુથી વિદ્રોહીઓ સાથે બહુપક્ષીય સંઘર્ષમાં ફસાયેલું છે. હમાસ સાથે ઇઝરાયેલનું વર્તમાન યુદ્ધ ૨૩ ઓક્ટોબરના રોજ શરૂ થયું જ્યારે હમાસે ઇઝરાયેલના દક્ષિણી ભાગોમાં આશ્ચર્યજનક હુમલો કર્યો, જેમાં આશરે ૧,૨૦૦ લોકો માર્યા ગયા અને ૨૦૦ થી વધુ લોકોને બંધક બનાવવામાં આવ્યા.
આ હુમલાના એક દિવસ પછી, ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ ઇઝરાયેલે ગાઝા પર શાસન કરતી પેલેસ્ટિનિયન જૂથ હમાસ સામે યુદ્ધની જાહેરાત કરી હતી. તાજેતરમાં, ઇઝરાયેલે ૨૧ વર્ષીય યુએસ-ઇઝરાયેલી સૈનિક એડન એલેક્ઝાન્ડરની મુક્તિ માટે ગાઝામાં લશ્કરી કાર્યવાહી થોડા સમય માટે સ્થગિત કરી હતી, જે ઓક્ટોબર ૨૦૨૩ થી બંધક હતો. ગાઝા યુદ્ધને ઇઝરાયેલીઓ અને પેલેસ્ટિનિયનો વચ્ચેના ૭૫ વર્ષથી વધુ સમયથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષનો સૌથી લોહિયાળ એપિસોડ માનવામાં આવે છે, જેણે મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતાને જોખમમાં મૂકી દીધી છે.
ગાઝામાં યુદ્ધ શરૂ થયા ત્યારથી, હિઝબુલ્લાહ અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ વધ્યો છે. અલ જઝીરાના અહેવાલ અનુસાર, હિઝબુલ્લાહે દક્ષિણ લેબનોનની સરહદ પર ઇઝરાયેલ સાથે લગભગ એક વર્ષ સુધી હુમલાઓનું આદાનપ્રદાન કર્યું છે, જે ૮ ઓક્ટોબરથી શરૂ થયું હતું જ્યારે તેણે ગાઝા પર ઇઝરાયેલના યુદ્ધને રોકવા માટે હુમલા શરૂ કર્યા હતા.
યેમેનના હુથી વિદ્રોહીઓએ પણ ગાઝામાં પેલેસ્ટિનિયનો સાથે એકતા દર્શાવવાના અભિયાનના ભાગ રૂપે ઇઝરાયેલ પર મિસાઇલો અને ડ્રોન છોડ્યા છે, તેમજ વૈશ્વિક શિપિંગ માર્ગોમાં જહાજો પર હુમલા કર્યા છે. નોંધપાત્ર રીતે, હમાસ, હિઝબુલ્લાહ અને હુથીને ઈરાનનું સમર્થન પ્રાપ્ત છે, જે આ પ્રાદેશિક સંઘર્ષમાં એક જટિલ સ્તર ઉમેરે છે.
૪. યમનનું ગૃહ યુદ્ધ:
કાઉન્સિલ ઓન ફોરેન રિલેશન્સ અનુસાર, યમનનું ગૃહ યુદ્ધ ૨૦૧૪ માં શરૂ થયું જ્યારે હુથી વિદ્રોહીઓએ યમનની રાજધાની અને સૌથી મોટા શહેર સના પર કબજો કર્યો અને ઇંધણના ભાવ ઘટાડવા અને નવી સરકારની માંગ કરી. નિષ્ફળ વાટાઘાટો પછી, વિદ્રોહીઓએ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ માં રાષ્ટ્રપતિ ભવન પર કથિત રીતે કબજો કરી લીધો, જેના કારણે રાષ્ટ્રપતિ અબ્દ રબ્બુ મન્સુર હાદી અને તેમની સરકારે રાજીનામું આપવું પડ્યું.
વિલ્સન સેન્ટર અનુસાર, હુથી ચળવળ ૧૯૯૦ ના દાયકામાં ઉત્તરી યમનમાં ઉભી થઈ હતી, જેનું એક કારણ સાઉદી અરેબિયાના વધતા જતા નાણાકીય અને ધાર્મિક પ્રભાવ સામેની પ્રતિક્રિયા હતી. ઈરાન પર હુથીઓને સમર્થન આપવાનો વ્યાપકપણે આરોપ મૂકવામાં આવે છે. આ સંઘર્ષ પ્રાદેશિક શક્તિ સંઘર્ષો અને યમનની આંતરિક રાજકીય ગતિશીલતાનું જટિલ મિશ્રણ છે, જેણે દેશને ગંભીર માનવતાવાદી સંકટમાં ધકેલી દીધો છે.
૫. સુદાનનું ગૃહ યુદ્ધ:
સુદાન ૧૫ એપ્રિલ, ૨૦૨૩ ના રોજ ગૃહ યુદ્ધમાં ધકેલાઈ ગયું, જ્યારે સુદાની સશસ્ત્ર દળો (SAF) અને અર્ધલશ્કરી રેપિડ સપોર્ટ ફોર્સિસ (RSF) વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો તણાવ રાજધાની ખાર્તુમ અને દેશના અન્ય ભાગોમાં ખુલ્લેઆમ યુદ્ધમાં ફાટી નીકળ્યો. વર્તમાન સંઘર્ષ પહેલાં, સુદાન ૨૦૦૩ માં ડાર્ફર સંકટની શરૂઆતથી જ હિંસા અને વિસ્થાપનનો સામનો કરી રહ્યું હતું. બીબીસી અનુસાર, RSF ની ઉત્પત્તિ કુખ્યાત જંજાવીદ લશ્કરમાં છે, જેણે ડાર્ફરમાં વિદ્રોહીઓ સામે નિર્દયતાથી લડાઈ કરી હતી.
સુદાન ઉત્તર-પૂર્વ આફ્રિકામાં આવેલો છે અને ખંડના સૌથી મોટા દેશોમાંનો એક છે. માર્ચ ૨૦૨૫ માં બીબીસીના અહેવાલ અનુસાર, આ યુદ્ધમાં ૧૫૦,૦૦૦ થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, અને લગભગ ૧૨ મિલિયન લોકોને તેમના ઘર છોડવાની ફરજ પડી છે. વધુમાં, ડાર્ફરના પશ્ચિમી પ્રદેશમાં નરસંહારના આક્ષેપો પણ થયા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ જણાવ્યું હતું કે, "સુદાનના સંઘર્ષમાં જાતીય હિંસાને પણ એક હથિયાર તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી છે, જેનાથી લાખો બાળકો જોખમમાં મુકાયા છે." સરકારી દળો અને તેમના ભૂતપૂર્વ સાથી જૂથ, રેપિડ સપોર્ટ ફોર્સિસ (RSF) વચ્ચેના લગભગ ૨૨ મહિનાના સંઘર્ષે સુદાનભરમાં ૩૦ મિલિયનથી વધુ લોકોને સહાય અને સુરક્ષાની જરૂરિયાતમાં મૂકી દીધા છે. આ સંઘર્ષ પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને માનવતાવાદી સહાયના પ્રયાસો માટે ગંભીર પડકારો ઊભા કરે છે.
૬. તુર્કીમાં કુર્દિશ સશસ્ત્ર જૂથ:
કુર્દિશ ઉગ્રવાદી જૂથે સોમવારે જાહેરાત કરી કે તે તુર્કી રાજ્ય સાથેના દાયકાઓ જૂના સશસ્ત્ર સંઘર્ષને સમાપ્ત કરી રહ્યું છે અને તેનું વિસર્જન કરી રહ્યું છે. આ પગલાથી મધ્ય પૂર્વના સૌથી લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા બળવોનો અંત આવવાની અપેક્ષા છે. કુર્દિસ્તાન વર્કર્સ પાર્ટી (PKK) એ શરૂઆતમાં એક સ્વતંત્ર કુર્દિશ રાજ્ય સ્થાપિત કરવાના ધ્યેય સાથે સંઘર્ષ શરૂ કર્યો હતો. એસોસિએટેડ પ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, સમય જતાં તેણે તુર્કીની અંદર સ્વાયત્તતા અને વધુ કુર્દિશ અધિકારો તરફ પોતાના ઉદ્દેશ્યોને નરમ બનાવ્યા હતા. પાડોશી દેશો ઇરાક અને સીરિયામાં પણ ફેલાયેલા આ સંઘર્ષમાં ૧૯૮૦ ના દાયકામાં શરૂ થયા ત્યારથી હજારો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. આ જૂથનું વિસર્જન પ્રદેશમાં લાંબા ગાળાની શાંતિ અને સ્થિરતા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે, જો કે તુર્કી રાજ્ય સાથેના તેના ભાવિ સંબંધો હજુ પણ અનિશ્ચિત છે.
૭. સીરિયાનું ગૃહ યુદ્ધ:
સીરિયાનું ગૃહ યુદ્ધ ૨૧મી સદીના સૌથી ઘાતક અને જટિલ યુદ્ધોમાંનું એક બની ગયું છે, જે અસદ વિરુદ્ધના નાના વિરોધ પ્રદર્શનોથી શરૂ થઈને સંપૂર્ણ પાયે ફેલાયેલા યુદ્ધમાં પરિવર્તિત થયું છે. સીએફઆરના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૧૧ માં રાષ્ટ્રપતિ અસદના શાસન સામેના "શાંતિપૂર્ણ" વિરોધ પ્રદર્શનો રશિયા અને ઈરાનના સમર્થનવાળી સીરિયન સરકાર અને સરકાર વિરોધી બળવાખોર જૂથો વચ્ચેના સંપૂર્ણ યુદ્ધમાં ઝડપથી ફેરવાઈ ગયા. આ બળવાખોર જૂથોને યુએસ અને ફ્રાન્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ઇટાલી, સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી, જોર્ડન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સહિત યુએસના સાથી દેશો દ્વારા સમર્થન મળ્યું હતું.
સંઘર્ષ શરૂ થતાં પહેલાં, ઘણા સીરિયનો રાષ્ટ્રપતિ બશર અલ-અસદ હેઠળ ઊંચી બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચાર અને રાજકીય સ્વતંત્રતાના અભાવ વિશે ફરિયાદ કરી રહ્યા હતા, જેમણે ૨૦૦૦ માં તેમના પિતા હાફેઝના મૃત્યુ પછી સત્તા સંભાળી હતી. માર્ચ ૨૦૧૧ માં, દક્ષિણી શહેર દેરામાં લોકશાહી તરફી પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા. જ્યારે સીરિયન સરકારે વિરોધને કચડી નાખવા માટે ઘાતક બળનો ઉપયોગ કર્યો, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિના રાજીનામાની માંગણી કરતા વિરોધ પ્રદર્શનો દેશભરમાં ફેલાઈ ગયા. જેમ જેમ અશાંતિ ફેલાઈ અને કડક કાર્યવાહી તીવ્ર બની, તેમ તેમ વિપક્ષી સમર્થકોએ પહેલાં પોતાના બચાવ માટે અને પછી તેમના વિસ્તારોને સુરક્ષા દળોથી મુક્ત કરવા માટે હથિયારો ઉપાડ્યા. હિંસા ઝડપથી વધી અને દેશ ગૃહ યુદ્ધમાં ધકેલાઈ ગયો. સીરિયાના કુર્દિશ લોકો, જે સ્વ-સરકારના અધિકાર ઇચ્છે છે પરંતુ અસદના દળો સામે લડ્યા નથી, તેમણે સંઘર્ષમાં એક નવું પરિમાણ ઉમેર્યું છે. આ જટિલ સંઘર્ષ પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક શક્તિઓ વચ્ચેના હિતોના ટકરાવને દર્શાવે છે અને લાખો લોકોના જીવનને અસર કરી રહ્યો છે.